Ο τόνος και οι συλλαβές
Μάθε πού γράφεται ο τόνος, πώς χωρίζονται οι συλλαβές και πότε η θέση του τόνου αλλάζει τη σημασία.
Τι κάνει
Ο τόνος δείχνει ποια συλλαβή προφέρεται με έμφαση: καλη μέ ρα, ευχαρι στώ . Κανονικά γράφουμε έναν τόνο σε κάθε πολυσύλλαβη λέξη. Σε ορισ μέ νες περιπτώσεις εμφανίζεται και δεύτερος τόνος πριν από μια άτονη μικρή λέξη: ο άνθρωπός μου. Αυτή η λεπτο μέ ρεια θα εξηγηθεί σε επόμενο επίπεδο.
Πού μπορεί να σταθεί ο τόνος;
Τι κάνει
Ο τόνος δείχνει ποια συλλαβή προφέρεται με έμφαση: καλημέρα, ευχαριστώ. Κανονικά γράφουμε έναν τόνο σε κάθε πολυσύλλαβη λέξη. Σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίζεται και δεύτερος τόνος πριν από μια άτονη μικρή λέξη: ο άνθρωπός μου. Αυτή η λεπτομέρεια θα εξηγηθεί σε επόμενο επίπεδο.
- καλημέραχαιρετισμός το πρωί
- ευχαριστώευχαριστία
Πού μπορεί να πέσει
Στα νέα ελληνικά ο τόνος δεν ανεβαίνει πιο πίσω από την τρίτη συλλαβή από το τέλος. Επομένως μπορεί να βρίσκεται μόνο στη λήγουσα (τελευταία), στην παραλήγουσα (προτελευταία) ή στην προπαραλήγουσα (τρίτη από το τέλος).
- καλή — στη λήγουσακαλή — ο τόνος στη λήγουσα
- καλημέρα — στην παραλήγουσακαλημέρα — ο τόνος στην παραλήγουσα
- άνθρωπος — στην προπαραλήγουσαάνθρωπος — ο τόνος στην προπαραλήγουσα
| 3η από το τέλος | 2η από το τέλος | τελευταία |
|---|---|---|
| άν-θρω-πος | κα-λη-μέ-ρα | ευ-χα-ρι-στώ |
| δά-σκα-λος | θά-λασ-σα | κα-λά |
Αλλάζει τη σημασία
Μερικές λέξεις έχουν τα ίδια γράμματα αλλά διαφορετικό τόνο και διαφορετική σημασία: πότε / ποτέ, γέρος / γερός. Γι’ αυτό ο γραπτός τόνος είναι μέρος της σωστής ορθογραφίας.
- πότε / ποτέερώτηση / άρνηση
- γέρος / γερόςηλικιωμένος / δυνατός
- χάλι / χαλίακαταστασία / τάπητας
Τα μονοσύλλαβα
Οι μονοσύλλαβες λέξεις συνήθως δεν παίρνουν τόνο: το, και, μου. Βάζουμε όμως τόνο στο ή (= είτε), για να ξεχωρίζει από το άρθρο η, καθώς και στα ερωτηματικά πού και πώς, ακόμη και μέσα σε πλάγια ερώτηση: Δεν ξέρω πού μένει. Τα άτονα που και πως έχουν άλλη λειτουργία: το σπίτι που βλέπεις, είπε πως θα έρθει.
- πού / πουερώτηση / αναφορικό
- ή / ηδιαζευκτικό / άρθρο
Συχνές ερωτήσεις
Παίρνουν όλες οι λέξεις τόνο στα ελληνικά;
Όλες όσες έχουν δύο συλλαβές ή περισσότερες, και μάλιστα υποχρεωτικά: «καλημέρα», «ευχαριστώ». Οι μονοσύλλαβες δεν παίρνουν, εκτός από λίγα ζευγάρια που ξεχωρίζουν στη γραφή: «πού» και «που», «ή» και «η».
Μπορεί ο τόνος να αλλάξει τη σημασία μιας λέξης;
Ναι, εντελώς: ίδια γράμματα, άλλος τόνος, άλλη λέξη. Το «πότε» σημαίνει «σε ποια στιγμή;» και το «ποτέ» «καμία φορά»· ο «γέρος» είναι ηλικιωμένος και ο «γερός» δυνατός· το «χάλι» είναι η κακή κατάσταση και το «χαλί» το κάλυμμα του πατώματος.
Σε ποια συλλαβή μπορεί να πέσει ο τόνος;
Ποτέ πιο πίσω από την τρίτη συλλαβή από το τέλος: «καλή» στη λήγουσα, «καλημέρα» στην παραλήγουσα, «άνθρωπος» στην προπαραλήγουσα. Είναι πραγματικό όριο και αφήνει μόνο τρεις επιλογές.