Κληρονομημένες λέξεις, δάνεια και αντιδάνεια
Πώς η ιστορία και η επαφή με άλλες γλώσσες διαμόρφωσαν το νεοελληνικό λεξιλόγιο.
Κληρονομιά και δάνεια
Ένα μέρος του βασικού λεξιλογίου συνεχίζει λέξεις παλαιότερων σταδίων της ελληνικής: «νερό» (< «νηρόν») και «σπίτι» (< «ὁσπίτιον», από το λατινικό hospitium). Παράλληλα, κάθε εποχή και κάθε επαφή άφησε δάνεια από τα λατινικά, τα βενετικά/ιταλικά, τα τουρκικά, τα γαλλικά και τα αγγλικά.
- Ήπιαμε καφέ και φάγαμε μπακλαβά στην αυλή.«καφές», «μπακλαβάς»: τουρκικά δάνεια της καθημερινής γλώσσας.
- Άνοιξε την πόρτα και ανέβηκε τη σκάλα.«πόρτα», «σκάλα»: βενετικά/ιταλικά δάνεια.
- Το ασανσέρ χάλασε πάλι, οπότε ανεβήκαμε με τα πόδια.«ασανσέρ»: γαλλικό δάνειο (ascenseur).
- Στο τραπέζι υπήρχε μόνο ψωμί, νερό και λίγο τυρί.«ψωμί», «νερό»: κληρονομημένες λέξεις από παλαιότερα στάδια της ελληνικής.
| προέλευση | παραδείγματα |
|---|---|
| τουρκικά | ο καφές, το τσέπη → η τσέπη, ο μπακλαβάς, το κέφι |
| ιταλικά / βενετικά | η πόρτα, το μπάνιο, η σκάλα, ο καναπές |
| γαλλικά | το ασανσέρ, η γκαρσονιέρα, το κραγιόν |
| αγγλικά | το κομπιούτερ, το σάντουιτς, το πάρκινγκ |
Τα αντιδάνεια
Αντιδάνειο είναι μια λέξη ελληνικής αρχής που πέρασε σε άλλη γλώσσα και επέστρεψε με αλλαγμένη μορφή ή σημασία. Παραδείγματα είναι ο «καναπές» (μέσω ευρωπαϊκών γλωσσών, με απώτερη ελληνική αρχή) και το «σενάριο» (μέσω του λατινικού scaenarium, από τη «σκηνή»). Αντίστροφα, λέξεις όπως «τηλέφωνο», «δημοκρατία» και «φιλοσοφία» χρησιμοποιούνται διεθνώς ως ελληνικά δάνεια.
- Κάθισε στον καναπέ και άνοιξε την τηλεόραση.«καναπές»: αντιδάνειο — γύρισε στα ελληνικά μέσω ευρωπαϊκών γλωσσών.
- Το σενάριο της ταινίας γράφτηκε μέσα σε μία εβδομάδα.«σενάριο» < λατ. scaenarium < «σκηνή».
- Σε όποια γλώσσα και να μιλήσεις, το τηλέφωνο παραμένει «τηλέφωνο».«τηλέφωνο»: ελληνικό δάνειο που ταξίδεψε σε όλες τις γλώσσες.
Γιατί σε αφορά στο Γ1
Η προέλευση μπορεί να δώσει στοιχεία για την ιστορία ή το ύφος μιας λέξης, αλλά δεν προβλέπει από μόνη της το σημερινό της ύφος. Τα «κέφι» και «μεράκι» είναι οικείες λέξεις, ενώ το «ιατρός» είναι πιο επίσημο από το καθημερινό «γιατρός». Η γνώση τέτοιων ζευγών βοηθά στην επιλογή κατάλληλου ύφους.
- Απόψε η παρέα έχει πολύ κέφι.«κέφι»: τουρκικής προέλευσης, οικείο ύφος.
- Το έφτιαξε με μεράκι, όχι στα γρήγορα.«μεράκι»: τουρκικής προέλευσης, δηλώνει αγάπη για αυτό που κάνεις.
- Ο θεράπων ιατρός υπέγραψε τη γνωμάτευση.«ιατρός»: λόγιος τύπος, ταιριάζει σε επίσημο κείμενο.
- Πάμε στον γιατρό το απόγευμα.«γιατρός»: ο καθημερινός τύπος της ίδιας λέξης.
Σειρά σου
Διάλεξε τον σωστό τύπο.