Πώς σχηματίζονται νέες λέξεις: προθήματα, σύνθετα και φράσεις
Ξαναγράφω, ανεβοκατεβαίνω, ασπρόμαυρος: τρεις τρόποι να δημιουργούμε νέες λέξεις ή σταθερές εκφράσεις.
Τα προθήματα που κάνουν τη δουλειά
Το πρόθημα μπαίνει πριν από τη βάση και αλλάζει ή προσθέτει σημασία, ενώ η λέξη εξακολουθεί να κλίνεται σύμφωνα με το είδος της: ξανα- (ξαναδιαβάζω), υπερ- (υπερβάλλω), αντι- (αντιδρώ), προ- (προβλέπω), α-/αν- (άγνωστος, ανώμαλος), δυσ- (δύσκολος), ημι- (ημικύκλιο). Η σημασία κάθε προθήματος εξαρτάται από τη λέξη.
- Ξαναδιάβασα το γράμμα τρεις φορές.ξανα- + διαβάζω → ξαναδιαβάζω (= διαβάζω πάλι)
- Μην υπερβάλλεις, δεν ήταν τόσο άσχημα.υπερ- + βάλλω → υπερβάλλω (= το παρακάνω)
- Με πήρε τηλέφωνο ένας άγνωστος αριθμός.α- + γνωστός → άγνωστος (= χωρίς να τον γνωρίζουμε)
- Κανείς δεν πρόβλεψε αυτή την κρίση.προ- + βλέπω → προβλέπω (= βλέπω από πριν)
| πρόθημα | σημασία | παράδειγμα |
|---|---|---|
| ξανα- | πάλι | ξαναγράφω |
| παρα- | υπερβολικά | παρατρώω |
| αντι- | ενάντια | αντιδρώ |
| προ- | πριν | προβλέπω |
| α- / αν- | χωρίς | άγνωστος, ανώμαλος |
| ευ- / δυσ- | καλά / δύσκολα | ευτυχής, δύσκολος |
Η συγκόλληση με -ο-
Σε πολλά σύνθετα ενώνονται δύο βάσεις, συχνά με συνδετικό -ο-: ασπρόμαυρος, γλυκόξινος, νυχτοπούλι, ψαρόσουπα, μικρόσωμος. Η μορφή της πρώτης βάσης και ο τόνος μπορεί να αλλάξουν, αλλά δεν υπάρχει ένας μηχανικός κανόνας για όλα: θάλασσα + ταραχή → θαλασσοταραχή.
- Έβγαλα μια ασπρόμαυρη φωτογραφία.άσπρος + μαύρος → ασπρόμαυρος
- Μου αρέσει η ψαρόσουπα της γιαγιάς.ψάρι + σούπα → ψαρόσουπα
- Το ασανσέρ ανεβοκατεβαίνει όλη μέρα.ανεβαίνω + κατεβαίνω → ανεβοκατεβαίνω
- Λόγω θαλασσοταραχής το πλοίο δεν έφυγε.θάλασσα + ταραχή → θαλασσοταραχή (ο τόνος μετακινείται δεξιά)
Πολυλεκτικά σύνθετα
Σε σταθερές πολυλεκτικές εκφράσεις οι λέξεις κρατούν την αυτονομία τους, αλλά μαζί δηλώνουν μία έννοια: παιδικός σταθμός, λαϊκή αγορά, κινητό τηλέφωνο. Συνήθως κλίνονται τα στοιχεία που κλίνονται και στη φράση: «του παιδικού σταθμού».
- Αφήνω το παιδί στον παιδικό σταθμό κάθε πρωί.παιδικός + σταθμός → παιδικός σταθμός (δύο λέξεις, μία έννοια)
- Η δασκάλα του παιδικού σταθμού είναι υπέροχη.παιδικός σταθμός → του παιδικού σταθμού (κλίνονται και τα δύο μέρη)
- Κάθε Σάββατο ψωνίζω φρούτα στη λαϊκή αγορά.λαϊκός + αγορά → λαϊκή αγορά (η υπαίθρια αγορά της γειτονιάς)
- Ξέχασα το κινητό μου τηλέφωνο στο αυτοκίνητο.κινητό + τηλέφωνο → κινητό τηλέφωνο
Σειρά σου
Διάλεξε τον σωστό τύπο.
Συχνές ερωτήσεις
Ποια προθήματα είναι τα πιο χρήσιμα στα ελληνικά;
Ένα πρόθημα αλλάζει τη σημασία χωρίς να πειράξει την κλίση: «ξανα-» («ξαναδιαβάζω»), «παρα-» (υπερβολικά: «παρατρώω»), «ανα-» («αναθεωρώ»), «υπερ-» («υπερβάλλω»), «αντι-» («αντιδρώ»), «προ-» («προβλέπω»), «α-/αν-» (χωρίς: «άγνωστος»). «Ξαναδιάβασα το γράμμα τρεις φορές».
Πώς φτιάχνουμε μια σύνθετη λέξη στα ελληνικά;
Δύο ολόκληρες λέξεις ενώνονται με ένα «-ο-»: «ασπρόμαυρος», «γλυκόξινος», «ανεβοκατεβαίνω», «νυχτοπούλι», «ψαρόσουπα», «μικρόσωμος». Η πρώτη χάνει την κατάληξή της και ο τόνος συχνά μετακινείται δεξιά: «θάλασσα» + «ταραχή» → «θαλασσοταραχή».
Τι είναι τα πολυλεκτικά σύνθετα όπως «παιδικός σταθμός»;
Δύο λέξεις που κρατούν την αυτονομία τους αλλά ονομάζουν ένα πράγμα: «παιδικός σταθμός», «λαϊκή αγορά», «ψυχρός πόλεμος», «γαλάζιο αίμα», «κινητό τηλέφωνο». Και τα δύο μέρη κλίνονται: «η δασκάλα του παιδικού σταθμού».