«Θα πρέπει» και «μπορεί»: υποχρέωση, άδεια ή πιθανότητα
Οι ίδιες λέξεις μπορούν να δηλώσουν υποχρέωση, άδεια, ικανότητα ή πιθανότητα. Η σημασία εξαρτάται από τα συμφραζόμενα και από τον χρόνο ή την έγκλιση του ρήματος που ακολουθεί.
«Θα πρέπει»: δύο αναγνώσεις
Με «να» και ρήμα που αναφέρεται σε παρόν ή μέλλον δηλώνει συνήθως μετριασμένη υποχρέωση: «Θα πρέπει να φύγεις». Με παρελθοντικό τύπο μπορεί να δηλώνει συμπέρασμα: «Θα πρέπει να έφυγε» (= μάλλον έφυγε). Τα συμφραζόμενα και ο χρόνος ξεχωρίζουν τις δύο αναγνώσεις.
- Θα πρέπει να φύγεις νωρίς αύριο.Θα πρέπει να φύγεις νωρίς αύριο.
- Θα πρέπει να έχει φύγει ήδη· το φως είναι σβηστό.Θα πρέπει να έχει φύγει ήδη· το φως είναι σβηστό.
- Πρέπει να πληρώσεις μέχρι την Παρασκευή.Πρέπει να πληρώσεις μέχρι την Παρασκευή.
- Έπρεπε να το είχες πει νωρίτερα.Έπρεπε να το είχες πει νωρίτερα.
| δομή | σημασία | παράδειγμα |
|---|---|---|
| θα πρέπει να + ενεστώτας | ήπια υποχρέωση | Θα πρέπει να προσέχεις. |
| θα πρέπει να + αόριστος | υποχρέωση, συνοπτικά | Θα πρέπει να φύγεις τώρα. |
| θα πρέπει να + παρακείμενος | συμπέρασμα για το παρελθόν | Θα πρέπει να έχει φύγει. |
| πρέπει να + ενεστώτας | ρητή υποχρέωση | Πρέπει να πληρώσεις. |
| έπρεπε να + … | υποχρέωση που δεν τηρήθηκε | Έπρεπε να το είχες πει. |
«Μπορεί»: άδεια, ικανότητα, πιθανότητα
Το «μπορώ» με προσωπικό υποκείμενο δηλώνει ικανότητα ή άδεια: «Μπορώ να κολυμπήσω». Το απρόσωπο «μπορεί να…» δηλώνει πιθανότητα: «Μπορεί να βρέξει». Όταν υπάρχει συγκεκριμένο υποκείμενο, το ρήμα συμφωνεί μαζί του: «Μπορούν να έρθουν»· δεν λέμε «μπορούν να βρέξει».
Το ίδιο θέμα σε άλλα επίπεδα
Συχνές ερωτήσεις
Το «θα πρέπει» δηλώνει υποχρέωση ή συμπέρασμα;
Και τα δύο: αποφασίζει ο χρόνος που ακολουθεί. Με ενεστώτα ή μέλλοντα είναι ήπια υποχρέωση — «Θα πρέπει να φύγεις νωρίς αύριο». Με συντελεσμένο χρόνο είναι συμπέρασμα — «Θα πρέπει να έχει φύγει ήδη· το φως είναι σβηστό».
Ποια η διαφορά ανάμεσα στο «μπορώ» και στο απρόσωπο «μπορεί»;
Προσωπικά, το «μπορώ» δηλώνει ικανότητα ή άδεια: «Μπορώ να κολυμπήσω». Παγιωμένο στο γ΄ πρόσωπο, το «μπορεί» δηλώνει πιθανότητα: «Μπορεί να βρέξει». Ο πληθυντικός προδίδει τον μαθητή: «μπορούν να βρέξει» δεν υπάρχει.
Γιατί η σύγχυση των δύο σημασιών αλλάζει το μήνυμα;
Επειδή μια υπόθεση γίνεται εντολή. Το «Θα πρέπει να πληρώσεις μέχρι την Παρασκευή» είναι οδηγία· το «Θα πρέπει να πλήρωσε» είναι εικασία για ό,τι έγινε. Ίδια λέξη, δύο αντίθετες πράξεις λόγου.