Ορθογραφικά διλήμματα

Έξι γράμματα, ένας ήχος [i]

Τα ι, η, υ, ει, οι, υι προφέρονται όλα [i], αλλά δεν είναι εναλλάξιμα στη γραφή: η ορθογραφία διατηρεί την ιστορία και τη μορφολογική οικογένεια της λέξης. Γι’ αυτό ελέγχουμε συγγενικούς τύπους — λείπω → έλειψα, λύπη → λυπημένος — και το νόημα μέσα στην πρόταση. Τα ομόηχα ξεχωρίζουν σημασιολογικά: λίπη (= λιπαρές ουσίες) / λύπη (= στενοχώρια), φύλο / φύλλο / φίλο, κλίμα / κλήμα, ψηλός / ψιλός. Η προφορά μόνη της δεν αρκεί.

• Η λύπη βαραίνει την ψυχή, τα λίπη την καρδιά.Η λύπη βαραίνει την ψυχή, τα λίπη την καρδιά.
• Το φύλο δηλώνεται στην ταυτότητα, το φύλλο πέφτει από το δέντρο.Το φύλο δηλώνεται στην ταυτότητα, το φύλλο πέφτει από το δέντρο.
• Ο ψηλός άντρας φορούσε ένα ψιλό χρυσό αλυσιδάκι.Ο ψηλός άντρας φορούσε ένα ψιλό χρυσό αλυσιδάκι.
• Το κλίμα άλλαξε και το κλήμα δεν έδεσε φέτος.Το κλίμα άλλαξε και το κλήμα δεν έδεσε φέτος.

Οι λέξεις με διπλή γραφή

Λίγες λέξεις έχουν δύο αποδεκτές γραφές, επειδή συνυπάρχουν διαφορετικές ορθογραφικές παραδόσεις: κτίριο/κτήριο, αυγό/αβγό, τρένο/τραίνο, με τις πρώτες γραφές να είναι σήμερα συχνότερες. Η διπλή αποδοχή δεν σημαίνει ότι κάθε φωνητική γραφή είναι σωστή: γράφουμε «μαζί», ποτέ «μαζύ». Σε επιμελημένο κείμενο επιλέγουμε μία από τις αποδεκτές γραφές και τη διατηρούμε με συνέπεια.

• Το νέο κτίριο του υπουργείου εγκαινιάστηκε χθες.Το νέο κτίριο του υπουργείου εγκαινιάστηκε χθες. — εξίσου σωστό: κτήριο.
• Θέλω δύο αυγά για την ομελέτα.Θέλω δύο αυγά για την ομελέτα. — εξίσου σωστό: αβγά.
• Πήραμε το τρένο των έξι.Πήραμε το τρένο των έξι. — η παλαιότερη γραφή «τραίνο» υποχωρεί.
• Ήρθαμε μαζί και θα φύγουμε μαζί.Ήρθαμε μαζί και θα φύγουμε μαζί. — ποτέ «μαζύ».

Οι πιο συχνές παγίδες

Τα ζεύγη ξεχωρίζουν από τη λειτουργία τους. «Ότι» εισάγει ειδική πρόταση (= πως), ενώ «ό,τι» σημαίνει «οτιδήποτε». Τα άτονα «πως» και «που» είναι σύνδεσμος και αναφορικό αντίστοιχα, ενώ τα «πώς» και «πού» είναι ερωτηματικά ή χρησιμοποιούνται σε έντονη αντιδιαστολή. «Η» είναι άρθρο και «ή» διαζευκτικός σύνδεσμος. Οι τύποι «μια/μία» είναι και οι δύο σωστοί, αλλά ο δισύλλαβος τύπος «μία» προτιμάται όταν χρειάζεται έμφαση ή αποφυγή ασάφειας. Δεν απομνημονεύουμε απλώς τον τόνο: αναγνωρίζουμε πρώτα τη συντακτική λειτουργία.

• Είπε ότι θα έρθει· πάρε ό,τι θέλεις.«ότι» = πως, ειδικός σύνδεσμος· «ό,τι» = οτιδήποτε, με υποδιαστολή.
• Το σπίτι που αγόρασε — πού βρίσκεται;«που» αναφορικό, άτονο· «πού;» ερωτηματικό, με τόνο.
• Μου είπε πως τα κατάφερε, αλλά δεν μου είπε πώς.«πως» = ότι, άτονο· «πώς;» = με ποιον τρόπο, τονισμένο.
• Θα έρθει η Άννα ή η Μαρία;«η» άρθρο, άτονο· «ή» διαζευκτικό, πάντα με τόνο.

Σειρά σου

Διάλεξε τον σωστό τύπο.