Σύνθετες λέξεις
γλυκόξινος, καρδιοχτύπι, χασομέρης: πώς δύο λέξεις κάνουν μια τρίτη — και το συνδετικό -ο- που τις κολλά.
Το συνδετικό φωνήεν -ο-
Το α΄ συνθετικό χάνει την κατάληξη, το -ο- ενώνει: νυχτοπούλι, ψαρόβαρκα, κρασοπότηρο. Ο τόνος συχνά ανεβαίνει: θαλασσοταραχή.
- Ένα νυχτοπούλι φώναζε όλη τη νύχτα.νύχτα + πουλί → νυχτοπούλι: το α΄ συνθετικό χάνει την κατάληξή του.
- Βγήκαμε στο πέλαγος με μια μικρή ψαρόβαρκα.ψάρι + βάρκα → ψαρόβαρκα: το -ο- ενώνει τα δύο συνθετικά.
- Η θαλασσοταραχή κράτησε δύο μέρες.θάλασσα + ταραχή → θαλασσοταραχή: ο τόνος μετακινείται στο β΄ συνθετικό.
Τα σχήματα σημασίας
Παρατακτικά: γλυκόξινος, ανεβοκατεβαίνω. Προσδιοριστικά: ψαρόσουπα. Ρήμα + αντικείμενο: χασομέρης. Κτητικά: καλόκαρδος, ανοιχτοχέρης.
- Η σαλάτα ήταν γλυκόξινη.Παρατακτικό σύνθετο: γλυκός + ξινός, και τα δύο μαζί.
- Μας έφτιαξε μια νόστιμη ψαρόσουπα.Προσδιοριστικό σύνθετο: σούπα από ψάρι — το α΄ συνθετικό προσδιορίζει το β΄.
- Είναι χασομέρης· δεν τελειώνει ποτέ τίποτα.Ρήμα + αντικείμενο: χάνω + μέρα → χασομέρης.
- Είναι καλόκαρδος άνθρωπος.Κτητικό σύνθετο: αυτός που έχει καλή καρδιά.
Εκφραστικά προθήματα: θεο-, κατα-, ολο-
Ο προφορικός λόγος εντείνει με σύνθεση: θεότρελος, κατάμαυρος, ολοκαίνουργιος, πεντακάθαρος, βαθυγάλαζος. Στο Γ2 τα καταλαβαίνεις ΚΑΙ ξέρεις ότι είναι οικεία.
- Είναι θεότρελος, αλλά τον αγαπάμε.θεο- ως επιτατικό πρόθημα: εντελώς τρελός — οικείο ύφος.
- Φόρεσε ένα κατάμαυρο παλτό.κατα- ως επιτατικό: εντελώς μαύρο.
- Μας έδειξε το ολοκαίνουργιο αυτοκίνητό του.ολο- ως επιτατικό: εντελώς καινούργιο.
- Η κουζίνα έλαμπε, πεντακάθαρη.πεντα- ως επιτατικό: απόλυτα καθαρή.
Σειρά σου
Διάλεξε τον σωστό τύπο.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί τόσα ελληνικά σύνθετα έχουν ένα «-ο-» στη μέση;
Είναι το συνδετικό φωνήεν: το πρώτο συνθετικό χάνει την κατάληξή του και το «-ο-» ενώνει τα δύο μέρη — «νύχτα + πουλί» → «νυχτοπούλι», «ψάρι + βάρκα» → «ψαρόβαρκα». Συχνά ανεβαίνει και ο τόνος: «θάλασσα + ταραχή» → «θαλασσοταραχή».
Τι σημαίνει το «χασομέρης» και πώς σχηματίζεται;
Σημαίνει «αυτός που χάνει τις μέρες του, ο τεμπέλης»: ρήμα + αντικείμενο, «χάνω» + «μέρα». Άλλα σχήματα: «γλυκόξινος» (παρατακτικό), «ψαρόσουπα» (προσδιοριστικό), «καλόκαρδος» (κτητικό).
Τι προσθέτουν τα προθήματα «θεο-», «κατα-» και «ολο-»;
Επιτείνουν, σε ύφος οικείο: «θεότρελος», «κατάμαυρος», «ολοκαίνουργιος», «πεντακάθαρος». Πρέπει να τα καταλαβαίνεις όλα — και να τα κρατάς για τον χαλαρό προφορικό λόγο.