Μυθολογία · Επίπεδο Γ2
Ο ηνίοχος και τα δύο άλογα
Η ψυχή ως άρμα: ένας οδηγός και δύο άλογα που δεν τραβούν προς την ίδια μεριά.
Στον Φαίδρο, ο Σωκράτης προειδοποιεί ότι για το τι είναι η ψυχή θα χρειαζόταν μια μακρά και θεϊκή εξήγηση· για το με τι μοιάζει, αρκεί μια συντομότερη, ανθρώπινη παρομοίωση. Έτσι παρουσιάζει την εικόνα του φτερωτού άρματος.
Ας φανταστούμε τη δύναμη ενός φτερωτού ζευγαριού αλόγων μαζί με τον ηνίοχό τους. Στους θεούς τόσο τα άλογα όσο και οι ηνίοχοι είναι καλοί και ευγενικής καταγωγής. Στις άλλες ψυχές, όμως, η σύνθεση είναι ανάμεικτη.
Ο δικός μας ηνίοχος οδηγεί ένα ζευγάρι που δεν ταιριάζει. Το ένα άλογο είναι όμορφο και ευγενικό, με όρθιο σώμα, σεμνότητα και αιδώ· υπακούει στον λόγο και δεν χρειάζεται μαστίγιο. Το άλλο είναι στραβό και βαρύ, με κοντό λαιμό, πλατύ πρόσωπο και αιματώδη όψη· είναι αλαζονικό, σχεδόν κουφό και υπακούει με δυσκολία ακόμη και στο μαστίγιο και στο κεντρί.
Όταν η ψυχή ανεβαίνει στην περιφορά του ουρανού για να αντικρίσει την αληθινή πραγματικότητα, το δεύτερο άλογο τραβά το άρμα προς τη γη. Οι ανθρώπινες ψυχές σπρώχνονται και συγκρούονται μεταξύ τους· πολλές τραυματίζονται, χάνουν τα φτερά τους και πέφτουν, έχοντας δει ελάχιστα.
Αργότερα ο Πλάτωνας χρησιμοποιεί την ίδια εικόνα για να περιγράψει τον έρωτα. Όταν ο ηνίοχος δει το αγαπημένο πρόσωπο, ολόκληρη η ψυχή αναστατώνεται. Το κακό άλογο ορμά μπροστά, ενώ το καλό νιώθει ντροπή και συγκρατείται. Ο ηνίοχος, καθώς θυμάται την αληθινή ομορφιά, τραβά τα χαλινάρια τόσο δυνατά, ώστε πληγώνει το στόμα του άτακτου αλόγου.
Η σύγκρουση επαναλαμβάνεται, ώσπου το άτακτο άλογο ταπεινώνεται και παύει να ορμά. Τότε, λέει ο Σωκράτης, η ψυχή του εραστή ακολουθεί το αγαπημένο πρόσωπο με σεβασμό και φόβο.
Η εικόνα παραμένει ισχυρή, επειδή παρουσιάζει την ψυχή όχι ως μία απλή δύναμη αλλά ως τρία στοιχεία που βρίσκονται σε ένταση. Ο ηνίοχος πρέπει να κατευθύνει τα δύο άλογα, και ιδιαίτερα να συγκρατεί την ανεξέλεγκτη επιθυμία. Μπορούμε να διαβάσουμε την παρομοίωση ως μια εικόνα αυτοκυριαρχίας, χωρίς να ταυτίζουμε απόλυτα κάθε στοιχείο της με έναν μόνο σύγχρονο ψυχολογικό όρο.