Ο Προμηθέας και ο Επιμηθέας κατά τον Πλάτωνα (Πρωταγόρας)

Ήταν κάποτε καιρός, λέει ο Πρωταγόρας, που θεοί υπήρχαν, θνητά γένη όμως όχι. Όταν έφτασε η ειμαρμένη ώρα της γέννησής τους, οι θεοί τα έπλασαν στο εσωτερικό της γης, αναμειγνύοντας χώμα και φωτιά. Και προτού τα φέρουν στο φως, ανέθεσαν στον Προμηθέα και στον Επιμηθέα να τα στολίσουν και να μοιράσουν στο καθένα τις αρμόζουσες δυνάμεις. Ο Επιμηθέας — του οποίου το όνομα σημαίνει «αυτός που σκέφτεται εκ των υστέρων» — παρακάλεσε τον αδελφό του: «Άφησε εμένα να μοιράσω, κι εσύ έλα να επιθεωρήσεις». Ο Προμηθέας συγκατένευσε.

Η κατανομή του Επιμηθέα ήταν, καθ᾿ εαυτήν, ευφυέστατη: σε άλλα ζώα έδωσε δύναμη χωρίς ταχύτητα, στα ασθενέστερα ταχύτητα· σε άλλα όπλα, σε όσα άφησε άοπλα μηχανεύτηκε φτερά ή υπόγεια καταφύγια. Τα προίκισε με πυκνό τρίχωμα ενάντια στον χειμώνα, με οπλές και σκληρά δέρματα, και όρισε στο καθένα την τροφή του — βοτάνια, καρπούς, ρίζες, σε άλλα τη σάρκα άλλων ζώων. Και σε αυτά έδωσε ολιγογονία, ενώ στα θηρευόμενα πολυγονία, «σωτηρία στο γένος πορίζοντας». Φρόντισε, με μια λέξη, να μην αφανιστεί κανένα είδος.

Επειδή όμως δεν ήταν «πάνυ τι σοφός», ο Επιμηθέας δεν πρόσεξε ότι εξάντλησε όλες τις δυνάμεις στα άλογα ζώα. Του έμενε «ακόσμητον» το γένος των ανθρώπων, και απορούσε τι να το κάνει. Τότε καταφθάνει ο Προμηθέας για την επιθεώρηση και βλέπει τα μεν άλλα ζώα «εμμελώς πάντων έχοντα», τον δε άνθρωπο γυμνό, ανυπόδητο, άστρωτο και άοπλο — και η μοιραία μέρα πλησίαζε ήδη, που έπρεπε ο άνθρωπος να βγει από τη γη στο φως. Αμηχανώντας ποια σωτηρία να βρει, ο Προμηθέας κλέβει από το κοινό εργαστήριο της Αθηνάς και του Ηφαίστου την έντεχνον σοφίαν μαζί με τη φωτιά — γιατί χωρίς φωτιά η τέχνη είναι άχρηστη — και τις δωρίζει στον άνθρωπο. Για την κλοπή αυτή, προσθέτει λακωνικά ο μύθος, τον βρήκε αργότερα η τιμωρία.

Έτσι ο άνθρωπος απέκτησε τη σοφία «περί τον βίον»: μετείχε θείας μοίρας, πίστεψε σε θεούς, άρθρωσε γρήγορα φωνή και λέξεις, επινόησε κατοικίες, ενδύματα, υποδήματα και «τας εκ γης τροφάς». Την πολιτική όμως τέχνη δεν την είχε — αυτή βρισκόταν στα χέρια του Διός. Οι άνθρωποι ζούσαν διασκορπισμένοι και τους αφάνιζαν τα θηρία· κι όταν συναθροίζονταν σε πόλεις για να σωθούν, αδικούσαν ο ένας τον άλλον, ελλείψει πολιτικής τέχνης, και πάλι σκορπίζονταν και χάνονταν.

Ο Δίας τότε, φοβούμενος μήπως χαθεί ολόκληρο το γένος, στέλνει τον Ερμή να φέρει στους ανθρώπους την αιδώ και τη δίκη — τον σεβασμό και το δίκαιο — «ίνα είεν πόλεων κόσμοι και δεσμοί φιλίας συναγωγοί». Ο Ερμής ρωτά πώς να τις μοιράσει: όπως τις τέχνες, σε λίγους ειδήμονες; «Σε όλους», απαντά ο Δίας, «και όλοι να μετέχουν· γιατί δεν θα υπάρξουν πόλεις αν μετέχουν λίγοι». Και θέτει νόμο: όποιος δεν μπορεί να μετέχει αιδούς και δίκης, «να θανατώνεται ως νόσος της πόλεως».

Ο μύθος υπηρετεί ένα διπλό επιχείρημα. Αφενός εξηγεί γιατί στην εκκλησία του δήμου οι Αθηναίοι ακούνε για τεχνικά ζητήματα μόνο τους ειδικούς, για τη δικαιοσύνη όμως τον καθένα: η πολιτική αρετή είναι καθολικό κτήμα. Αφετέρου, αφού δόθηκε σε όλους ως δυνατότητα και όχι ως φύση, καλλιεργείται — άρα διδάσκεται, και ο σοφιστής δικαιούται τον μισθό του. Είναι από τις σπάνιες στιγμές που ο Πλάτων βάζει στο στόμα ενός αντιπάλου του Σωκράτη μία από τις ωραιότερες θεμελιώσεις της δημοκρατίας που μας κληροδότησε η αρχαιότητα.