Τα πέντε γένη των ανθρώπων (Έργα και Ημέραι)

Πρώτο έπλασαν οι αθάνατοι το χρυσό γένος, την εποχή που βασίλευε ακόμη ο Κρόνος. Οι άνθρωποι εκείνοι ζούσαν «ωσάν θεοί», με την ψυχή ανέφελη, μακριά από κόπους και πόνο· τα γηρατειά δεν τους άγγιζαν και η γη καρποφορούσε μόνη της, προσφέροντας άφθονη τροφή. Πέθαιναν σαν να τους έπαιρνε ο ύπνος. Όταν η γη σκέπασε αυτό το γένος, οι άνθρωποί του έγιναν δαίμονες αγαθοί, δηλαδή αόρατοι προστάτες των θνητών που παρακολουθούσαν τις δίκες και τις άδικες πράξεις. Εδώ η λέξη «δαίμονες» δεν έχει τη σημερινή έννοια του κακού πνεύματος.

Ακολούθησε το αργυρό γένος, «πολύ χειρότερο», που δεν έμοιαζε με το χρυσό ούτε στο σώμα ούτε στο φρόνημα. Τα παιδιά του μεγάλωναν εκατό χρόνια δίπλα στη μητέρα τους, νήπια μεγαλόσωμα, κι όταν επιτέλους ενηλικιώνονταν, ζούσαν ελάχιστα και μέσα στον πόνο, γιατί δεν μπορούσαν να συγκρατήσουν την ύβριν μεταξύ τους και αρνούνταν να τιμούν τους θεούς. Ο Δίας, οργισμένος, τους έκρυψε κάτω από τη γη· τιμώνται ωστόσο κι αυτοί, ως μάκαρες υποχθόνιοι, δεύτερης τάξεως.

Τρίτο ήρθε το χάλκινο γένος, που ο Ησίοδος λέει ότι γεννήθηκε από τις μελιές, δηλαδή τους φράξους. Ήταν ένα φοβερό και βίαιο γένος, αφοσιωμένο στον πόλεμο. Χάλκινα ήταν τα όπλα και τα σπίτια του και με χαλκό εργαζόταν, γιατί ο σίδηρος δεν είχε ακόμη εμφανιστεί. Οι άνθρωποι αυτοί αλληλοεξοντώθηκαν και κατέβηκαν ανώνυμοι στον Άδη.

Και εδώ ο Ησίοδος αιφνιδιάζει: η πτωτική κλίμακα των μετάλλων διακόπτεται. Τέταρτο έρχεται το γένος των ηρώων, δικαιότερο και καλύτερο, οι ημίθεοι που πολέμησαν στη Θήβα για τα κοπάδια του Οιδίποδα και στην Τροία για την ωραία Ελένη. Άλλοι σκοτώθηκαν στους πολέμους· σε άλλους ο Δίας χάρισε ζωή και κατοικία στα πέρατα της γης, στις Νήσους των Μακάρων κοντά στον βαθυδίνη Ωκεανό, όπου η γη καρπίζει τρεις φορές τον χρόνο. Με αυτό το τέταρτο γένος, η αφήγηση δεν αποτελεί πια μια συνεχή πορεία προς το χειρότερο: οι ήρωες παρουσιάζονται ανώτεροι από τους ανθρώπους του χαλκού.

Πέμπτο, τέλος, είναι το σιδερένιο γένος — το γένος στο οποίο θεωρεί ότι ανήκει ο ίδιος ο ποιητής. «Είθε να μην ζούσα εγώ ανάμεσα στους πέμπτους», αναστενάζει ο ποιητής, «αλλά ή να είχα πεθάνει πρωτύτερα ή να είχα γεννηθεί έπειτα». Οι άνθρωποι του σιδήρου δεν θα πάψουν να μοχθούν την ημέρα και να φθείρονται τη νύχτα· ανάμεικτα ωστόσο θα έχουν και κάποια καλά. Ο Ησίοδος προφητεύει το τέλος: όταν τα παιδιά γεννιούνται με γκρίζους κροτάφους, όταν ο ξένος δεν τιμάται ούτε ο γονιός, όταν το δίκαιο θα βρίσκεται «στα χέρια» του ισχυρότερου, τότε η Αιδώς, δηλαδή ο σεβασμός και η ντροπή απέναντι στο άδικο, και η Νέμεσις, η δίκαιη αγανάκτηση, θα εγκαταλείψουν τους ανθρώπους για τον Όλυμπο. Πίσω θα μείνουν μόνο βάσανα και καμία προστασία από το κακό.

Ο μύθος των γενών δεν είναι ιστοριογραφία αλλά ηθική παραίνεση: υπενθυμίζει στον Πέρση — και σε κάθε αναγνώστη — ότι η δίκη και ο μόχθος είναι το μόνο αντίβαρο στη φθορά. Η ιδέα της «χρυσής εποχής» που χάθηκε θα γονιμοποιήσει έκτοτε ολόκληρη τη δυτική σκέψη, από τον Πλάτωνα και τον Οβίδιο ώς τις σύγχρονες ουτοπίες· κάθε φορά που μιλούμε για «χρυσές εποχές», μιλούμε ακόμη τη γλώσσα του Ησιόδου.