Τα Ηλύσια και η Λήθη

Στην Οδύσσεια, ο τόπος των νεκρών είναι σκοτεινός. Οι ψυχές κινούνται σαν σκιές. Όταν πίνουν από το αίμα της θυσίας του Οδυσσέα, αποκτούν τη δύναμη να τον αναγνωρίσουν και να του μιλήσουν.

Ο Αχιλλέας, από εκεί, λέει στον Οδυσσέα την πιο σκληρή φράση του ποιήματος: ότι θα προτιμούσε να είναι ζωντανός δούλος σε φτωχό χωράφι, παρά βασιλιάς όλων των νεκρών.

Αλλά υπάρχει και μια άλλη εικόνα, στην Οδύσσεια.

Ο Μενέλαος μαθαίνει ότι δεν θα πεθάνει στο Άργος: οι θεοί θα τον στείλουν στο «Ηλύσιο πεδίο», στα πέρατα της γης, επειδή είναι σύζυγος της Ελένης και επομένως γαμπρός του Δία.

Εκεί δεν χιονίζει ποτέ, δεν βρέχει και δεν κάνει κρύο. Φυσάει μόνο ο Ζέφυρος, ο δυτικός άνεμος, και η ζωή είναι εύκολη.

Ο Ησίοδος μιλά για τα «Νησιά των Μακάρων». Εκεί ζουν ορισμένοι ήρωες της τέταρτης γενιάς, που πολέμησαν στη Θήβα και στην Τροία, κάτω από την εξουσία του Κρόνου.

Σε μεταγενέστερες αφηγήσεις εμφανίζονται διαφορετικές περιοχές για τους νεκρούς. Δεν αποτελούν, όμως, ένα ενιαίο σύστημα κοινό σε όλους τους αρχαίους συγγραφείς.

Ο βαθύς Τάρταρος συνδέθηκε με τη φυλακή και την τιμωρία θεών ή μεγάλων παραβατών. Ο Τάνταλος και ο Σίσυφος, για παράδειγμα, βασανίζονται στον Άδη της Οδύσσειας, χωρίς ο Όμηρος να λέει ότι βρίσκονται στον Τάρταρο.

Ο Όμηρος αναφέρει επίσης το λιβάδι με τους ασφοδέλους, όπου κινούνται οι ψυχές. Δεν το παρουσιάζει, ωστόσο, ως ειδικό τόπο για ανθρώπους που δεν έκαναν ούτε μεγάλο καλό ούτε μεγάλο κακό.

Τα Ηλύσια και τα Νησιά των Μακάρων προορίζονται για ξεχωριστούς ήρωες σε ορισμένες παραδόσεις.

Πολλά ποτάμια συνδέθηκαν με τον Κάτω Κόσμο: η Στύγα, ο Αχέροντας, ο Κωκυτός και ο Πυριφλεγέθων είναι μερικά από αυτά. Η γνωστή ομάδα των «πέντε ποταμών», στην οποία προστίθεται η Λήθη, είναι ένας μεταγενέστερος συνδυασμός διαφορετικών πηγών.

Η λέξη «λήθη» σημαίνει ότι κάποιος ξεχνά. Το νερό της συνδέθηκε με την απώλεια της μνήμης, ιδιαίτερα σε παραδόσεις για την επιστροφή της ψυχής σε μια νέα ζωή.

Ο Πλάτωνας τελειώνει την Πολιτεία με τον μύθο του Ηρός. Ο Ηρ, ένας πολεμιστής που σκοτώθηκε στη μάχη, επανήλθε στη ζωή πάνω στη νεκρική πυρά και διηγήθηκε τι είχε δει.

Οι ψυχές που πρόκειται να ξαναγεννηθούν διαλέγουν πρώτα την επόμενη ζωή τους. Ύστερα περνούν μέσα από φοβερή ζέστη στην ξερή Πεδιάδα της Λήθης και στρατοπεδεύουν δίπλα στον ποταμό Αμέλητα.

Όλες πρέπει να πιουν μια ορισμένη ποσότητα νερού. Όσες δεν συγκρατούνται, όμως, πίνουν περισσότερο και ξεχνούν τα πάντα.

Τα μεσάνυχτα ακούγονται βροντή και σεισμός, και οι ψυχές πετάγονται προς διαφορετικές κατευθύνσεις, σαν διάττοντες αστέρες, για να γεννηθούν ξανά.

Ο Ηρ δεν επιτρέπεται να πιει. Γι' αυτό θυμάται.

Η αρχαία λέξη «ἀλήθεια» συνδέεται ετυμολογικά με τη λήθη: δηλώνει αυτό που δεν είναι κρυμμένο ή ξεχασμένο. Η αντίθεση ανάμεσα στη μνήμη και στη λησμονιά είχε μεγάλη σημασία στην ελληνική σκέψη.