Μυθολογία · Επίπεδο Γ2
Ο Θεύθ, ο Θαμούς και η εφεύρεση της γραφής
Ένας θεός παρουσιάζει τη μεγαλύτερη εφεύρεσή του. Ο βασιλιάς δεν εντυπωσιάζεται.
Στο τέλος του Φαίδρου, ο Σωκράτης λέει ότι θα διηγηθεί κάτι που άκουσε από τους παλιούς. «Αν είναι αλήθεια, το ξέρουν μόνο εκείνοι», προσθέτει. Αν μπορούσαμε να βρούμε μόνοι μας την αλήθεια, θα μας ενδιέφεραν ακόμη οι ανθρώπινες γνώμες;
Στη Ναύκρατι της Αιγύπτου, λέει, υπήρχε ένας παλιός θεός ονόματι Θεύθ, με ιερό πουλί την ίβιδα. Αυτός πρώτος βρήκε τον αριθμό και τον λογαριασμό, τη γεωμετρία και την αστρονομία, τα παιχνίδια με πεσσούς και ζάρια — και τα γράμματα.
Βασιλιάς όλης της Αιγύπτου ήταν τότε ο Θαμούς, τον οποίο οι Έλληνες συνέδεαν με τον θεό Άμμωνα. Ο Θεύθ ήρθε και του παρουσίασε τις τέχνες του, λέγοντας ότι πρέπει να μοιραστούν με όλους τους Αιγυπτίους. Ο Θαμούς ρωτούσε για την καθεμιά ποια είναι η ωφέλειά της, και ανάλογα με την απάντηση επαινούσε ή κατέκρινε.
Όταν έφτασαν στα γράμματα, ο Θεύθ είπε: «Αυτό το μάθημα, βασιλιά, θα κάνει τους Αιγυπτίους σοφότερους και μνημονικότερους· βρέθηκε ως φάρμακο για τη μνήμη και τη σοφία».
Ο Θαμούς απάντησε: «Πολυτεχνότατε Θεύθ, άλλος είναι ικανός να γεννά τα στοιχεία μιας τέχνης και άλλος να κρίνει πόσο θα βλάψει ή θα ωφελήσει όσους πρόκειται να τη χρησιμοποιήσουν. Και τώρα εσύ, ως πατέρας των γραμμάτων, από εύνοια είπες το αντίθετο από αυτό που μπορούν».
Διότι αυτό θα φέρει λήθη στις ψυχές όσων το μάθουν, από αμέλεια της μνήμης: εμπιστευόμενοι τη γραφή, θα θυμούνται από έξω, μέσω ξένων σημάδια, και όχι από μέσα, από τον εαυτό τους. Δεν βρήκες φάρμακο για τη μνήμη αλλά για την υπόμνηση. Και στους μαθητές προσφέρεις την εικόνα της σοφίας, όχι την αλήθεια: θα έχουν ακούσει πολλά χωρίς πραγματική διδασκαλία και θα φαίνονται πολυμαθείς, ενώ συχνά δεν θα καταλαβαίνουν. Θα είναι δύσκολοι στη συναναστροφή, επειδή θα μοιάζουν σοφοί χωρίς να είναι».
Ο Σωκράτης προσθέτει και τη δική του παρατήρηση. Τα γραπτά, λέει, μοιάζουν με τη ζωγραφική: τα δημιουργήματά της στέκονται σαν ζωντανά, αλλά αν τα ρωτήσεις κάτι, σωπαίνουν σεμνά. Το ίδιο και οι λόγοι — νομίζεις ότι σκέφτονται, αλλά αν τους ρωτήσεις θέλοντας να μάθεις, δείχνουν πάντα ένα και το αυτό.
Και μόλις γραφτεί, ένας λόγος κυλάει παντού, εξίσου σε όσους τον καταλαβαίνουν και σε όσους δεν τους αφορά. Δεν ξέρει σε ποιον πρέπει να μιλήσει και σε ποιον όχι. Και όταν του επιτεθούν άδικα, χρειάζεται πάντα τον πατέρα του να τον βοηθήσει, γιατί μόνος του δεν μπορεί ούτε να αμυνθεί ούτε να βοηθήσει τον εαυτό του.
Το ενδιαφέρον είναι η ειρωνεία της κατάστασης, και ο Πλάτωνας την είχε ασφαλώς υπόψη του: η πιο διάσημη κριτική της γραφής μάς έφτασε γραμμένη. Το επιχείρημα του διαλόγου δεν είναι απλώς ότι η γραφή είναι κακή. Λίγο αργότερα ο Σωκράτης τη θεωρεί χρήσιμη ως υπενθύμιση για όποιον ήδη γνωρίζει. Τονίζει όμως ότι το γραπτό κείμενο δεν μπορεί να απαντήσει, να προσαρμοστεί στον αναγνώστη ή να αντικαταστήσει τη ζωντανή διδασκαλία.