Ο Θεύθ, ο Θαμούς και η εφεύρεση της γραφής

Στην Αίγυπτο, λέει, υπήρχε ένας παλιός θεός ονόματι Θεύθ. Αυτός πρώτος βρήκε τον αριθμό και τον λογαριασμό, τη γεωμετρία και την αστρονομία, τα παιχνίδια με πεσσούς και ζάρια — και τα γράμματα.

Βασιλιάς όλης της Αιγύπτου ήταν τότε ο Θαμούς. Ο Θεύθ ήρθε και του παρουσίασε τις τέχνες του, λέγοντας ότι πρέπει να μοιραστούν με όλους τους Αιγυπτίους. Ο Θαμούς ρωτούσε για την καθεμιά ποια είναι η ωφέλειά της, και ανάλογα με την απάντηση επαινούσε ή κατέκρινε.

Όταν έφτασαν στα γράμματα, ο Θεύθ είπε: «Αυτό το μάθημα, βασιλιά, θα κάνει τους Αιγυπτίους σοφότερους και μνημονικότερους· βρέθηκε ως φάρμακο για τη μνήμη και τη σοφία».

Ο Θαμούς απάντησε: «Πολυτεχνότατε Θεύθ, άλλος είναι ικανός να γεννά τα στοιχεία μιας τέχνης και άλλος να κρίνει πόσο θα βλάψει ή θα ωφελήσει όσους πρόκειται να τη χρησιμοποιήσουν. Και τώρα εσύ, ως πατέρας των γραμμάτων, από εύνοια είπες το αντίθετο από αυτό που μπορούν.

Διότι αυτό θα φέρει λήθη στις ψυχές όσων το μάθουν, από αμέλεια της μνήμης: εμπιστευόμενοι τη γραφή, θα θυμούνται απ' έξω, από ξένα σημάδια, και όχι από μέσα, από τον εαυτό τους. Δεν βρήκες φάρμακο για τη μνήμη αλλά για την υπόμνηση. Και στους μαθητές προσφέρεις δόξα σοφίας, όχι αλήθεια: γιατί θα γίνουν πολυήκοοι χωρίς διδασκαλία και θα φαίνονται πολυγνώμονες ενώ θα είναι ως επί το πλείστον αγνώμονες — και δύσκολοι στη συναναστροφή, επειδή θα έχουν γίνει δοξόσοφοι αντί για σοφοί».

Ο Σωκράτης προσθέτει και τη δική του παρατήρηση. Τα γραπτά, λέει, μοιάζουν με τη ζωγραφική: τα δημιουργήματά της στέκονται σαν ζωντανά, αλλά αν τα ρωτήσεις κάτι, σωπαίνουν σεμνά. Το ίδιο και οι λόγοι — νομίζεις ότι σκέφτονται, αλλά αν τους ρωτήσεις θέλοντας να μάθεις, δείχνουν πάντα ένα και το αυτό.

Και μόλις γραφτεί, ένας λόγος κυλάει παντού, εξίσου σε όσους τον καταλαβαίνουν και σε όσους δεν τους αφορά. Δεν ξέρει σε ποιον πρέπει να μιλήσει και σε ποιον όχι. Και όταν του επιτεθούν άδικα, χρειάζεται πάντα τον πατέρα του να τον βοηθήσει, γιατί μόνος του δεν μπορεί ούτε να αμυνθεί ούτε να βοηθήσει τον εαυτό του.

Το ενδιαφέρον είναι η ειρωνεία της κατάστασης, και ο Πλάτωνας την είχε απόλυτη συνείδηση: η πιο διάσημη επίθεση εναντίον της γραφής μάς έφτασε γραμμένη, και επιβίωσε ακριβώς επειδή κάποιος την έγραψε. Το επιχείρημα δεν είναι ότι η γραφή είναι κακή. Είναι ότι κάθε εργαλείο που αναλαμβάνει μια ανθρώπινη ικανότητα την ανακουφίζει και ταυτόχρονα την ατροφεί — και ότι ο εφευρέτης είναι ο τελευταίος που πρέπει να τον ρωτήσουμε τι θα μας κάνει η εφεύρεσή του.