Οι Ηρακλείδες

Τα παιδιά ήταν πολλά. Μαζί τους βρίσκονταν η ηλικιωμένη γιαγιά τους, η Αλκμήνη, και ο Ιόλαος, παλιός σύντροφος και ανιψιός του Ηρακλή.

Πήγαιναν από πόλη σε πόλη και ζητούσαν άσυλο.

Καμία δεν τα δεχόταν. Όχι από κακία — από φόβο. Ο Ευρυσθέας έστελνε πρέσβεις και απειλούσε με πόλεμο όποιον τα κρατούσε.

Ο Ευριπίδης αφηγήθηκε αυτή την ιστορία στην τραγωδία Ηρακλείδες. Στην αρχή του έργου ο Ιόλαος και τα παιδιά κάθονται ως ικέτες στον βωμό του Δία στον Μαραθώνα.

Η Αθήνα ήταν η πόλη που είπε ναι.

Ο βασιλιάς Δημοφώντας, γιος του Θησέα, τους δέχτηκε, παρόλο που ο κήρυκας του Ευρυσθέα απείλησε την πόλη με πόλεμο. Ο βασιλιάς θεώρησε άδικο και ντροπιαστικό να παραδώσει τους ικέτες.

Και τότε ήρθε ο χρησμός.

Για να νικήσει η πόλη, οι χρησμοί απαιτούσαν να προσφέρει τη ζωή της στην Περσεφόνη μια ανύπαντρη κοπέλα από ευγενική γενιά.

Ο Δημοφώντας αρνήθηκε να θυσιάσει τη δική του κόρη ή να αναγκάσει κάποιον Αθηναίο να παραδώσει το παιδί του. Φοβόταν ότι μια τέτοια πράξη θα προκαλούσε εμφύλια σύγκρουση στην πόλη.

Τότε παρουσιάστηκε μία από τις κόρες του Ηρακλή και δήλωσε ότι θα προσφέρει η ίδια τη ζωή της. Ο Ευριπίδης δεν αναφέρει το όνομά της· η μεταγενέστερη παράδοση την ονομάζει Μακαρία. Η απόφασή της δεν παρουσιάζεται πάνω στη σκηνή ως βίαιη πράξη· ακούμε μόνο τα λόγια και τον αποχαιρετισμό της.

Το επιχείρημά της είναι σαφές: οι Αθηναίοι κινδυνεύουν για χάρη της οικογένειάς της και θα ήταν ντροπή να τους αφήσει να πληρώσουν μόνοι. Ακόμη κι αν σωζόταν, λέει, δεν θα μπορούσε εύκολα να παντρευτεί και να ζήσει ευτυχισμένη ως εξόριστη.

Ζητά μόνο να τη συνοδεύσουν γυναίκες στην τελετή, όχι άντρες, και παρακαλεί τα αδέλφια της να της προσφέρουν αργότερα την ταφή που της αξίζει.

Οι Αθηναίοι και οι Ηρακλείδες νίκησαν στη μάχη.

Στη διάρκεια της καταδίωξης, ο γέρος Ιόλαος προσευχήθηκε στον Δία και στην Ήβη. Δύο άστρα στάθηκαν πάνω από το άρμα του και ένα σύννεφο τον σκέπασε. Όταν το σύννεφο έφυγε, είχε ξαναγίνει νέος. Έτσι έπιασε ζωντανό τον Ευρυσθέα.

Τον έφεραν δεμένο μπροστά στην Αλκμήνη, τη μητέρα του Ηρακλή, που τον θεωρούσε υπεύθυνο για τα βάσανα της οικογένειάς της.

Η Αλκμήνη ζήτησε να τον σκοτώσουν.

Οι Αθηναίοι είχαν αποφασίσει να μην σκοτώσουν έναν αιχμάλωτο, και ο χορός υπενθύμισε ότι κάτι τέτοιο ήταν αντίθετο με τους ελληνικούς νόμους. Η Αλκμήνη, όμως, επέμεινε.

Ο ίδιος ο Ευρυσθέας δηλώνει ότι δεν φοβάται τον θάνατο και μεταφέρει έναν χρησμό: αν ταφεί κοντά στο ιερό της Αθηνάς Παλληνίδας, θα γίνει μετά τον θάνατό του φύλακας της Αττικής. Θα προστατεύει τη χώρα από τους απογόνους των Ηρακλειδών, όταν εκείνοι φανούν αχάριστοι προς τους Αθηναίους.

Η τραγωδία κλείνει με την Αλκμήνη να επιμένει στην εκτέλεσή του, παρά την αντίρρηση των Αθηναίων. Ο θάνατος δεν παρουσιάζεται στη σκηνή. Έτσι ο Ευριπίδης αφήνει το κοινό με ένα δύσκολο ερώτημα: μπορεί η εκδίκηση να παραμερίσει τον νόμο, ακόμη κι όταν ο αιχμάλωτος έχει διαπράξει αδικίες;

Το κοινό στο θέατρο ήξερε τι σημαίνει αυτό.

Η παράδοση έλεγε ότι οι απόγονοι του Ηρακλή επέστρεψαν αργότερα μαζί με τους Δωριείς και κατέλαβαν μεγάλο μέρος της Πελοποννήσου. Οι δύο βασιλικές οικογένειες της Σπάρτης υποστήριζαν ότι κατάγονταν από τον Ηρακλή.

Η ακριβής χρονολογία του έργου δεν είναι γνωστή. Συνήθως τοποθετείται στα πρώτα χρόνια του Πελοποννησιακού πολέμου ή λίγο πριν από την έναρξή του, όταν η σύγκρουση Αθήνας και Σπάρτης ήταν ιδιαίτερα επίκαιρη.

Το αθηναϊκό κοινό έβλεπε, λοιπόν, την πόλη του να σώζει τους μυθικούς προγόνους των Σπαρτιατών. Η προφητεία του Ευρυσθέα μετατρέπει αυτή την παλιά πράξη φιλοξενίας σε πολιτικό σχόλιο για τη σύγκρουση των δύο πόλεων.