Οι Ηρακλείδες

Τα παιδιά ήταν πολλά, μικρά, και μαζί τους ήταν η γριά γιαγιά τους, η Αλκμήνη, και ένας γέρος σύντροφος του πατέρα τους, ο Ιόλαος.

Πήγαιναν από πόλη σε πόλη και ζητούσαν άσυλο.

Καμία δεν τα δεχόταν. Όχι από κακία — από φόβο. Ο Ευρυσθέας έστελνε πρέσβεις και απειλούσε με πόλεμο όποιον τα κρατούσε.

Ο Ευριπίδης έγραψε γι' αυτό ολόκληρη τραγωδία, τους «Ηρακλείδες», και την αρχίζει με τους ικέτες καθισμένους σε έναν βωμό στο Μαραθώνα, να κρατιούνται από την πέτρα.

Η Αθήνα ήταν η πόλη που είπε ναι.

Ο βασιλιάς Δημοφώντας — γιος του Θησέα — τους δέχτηκε ξέροντας ακριβώς τι σημαίνει: ότι θα πολεμήσει έναν στρατό για ανθρώπους που δεν του χρωστούν τίποτα.

Και τότε ήρθε ο χρησμός.

Για να νικήσει η πόλη, έπρεπε να θυσιαστεί μια κοπέλα από ευγενική γενιά.

Ο Δημοφώντας αρνήθηκε να το ζητήσει από κανέναν Αθηναίο. Είπε καθαρά ότι δεν είναι τόσο τρελός ώστε να σφάξει το παιδί κάποιου πολίτη — και ότι, αν το έκανε, δεν θα ήταν πια η πόλη που ζήτησαν οι ικέτες.

Και τότε προχώρησε μπροστά η Μακαρία, η κόρη του Ηρακλή, και είπε ότι θα πάει μόνη της.

Δεν το είπε ηρωικά. Ο Ευριπίδης της δίνει ένα πολύ ήσυχο επιχείρημα: ότι αυτοί οι άνθρωποι κινδυνεύουν για χάρη τους, ότι θα ήταν ντροπή να τους αφήσουν να πληρώσουν μόνοι, και ότι μια ζωή που τη γλιτώνεις έτσι δεν αξίζει να τη ζεις μετά.

Ζητάει μόνο ένα πράγμα: να πεθάνει με γυναίκες γύρω της και όχι σε ξένα χέρια.

Η Αθήνα νίκησε τη μάχη.

Ο γέρος Ιόλαος, λέει ο μύθος, προσευχήθηκε πάνω στο άρμα και για μία μόνο μέρα ξανάγινε νέος. Με αυτή τη μέρα κυνήγησε τον Ευρυσθέα και τον έπιασε ζωντανό.

Τον έφεραν δεμένο μπροστά στην Αλκμήνη — τη μητέρα του Ηρακλή, που τον είχε δει να στέλνει τον γιο της σε δώδεκα θανάτους.

Και η γριά ζήτησε να τον σκοτώσουν.

Οι Αθηναίοι αρνήθηκαν: στην πόλη τους δεν σκοτώνεται αιχμάλωτος.

Ο Ευριπίδης λύνει τη σκηνή με τον πιο ανησυχητικό τρόπο. Ο ίδιος ο Ευρυσθέας μιλάει και δεν παρακαλεί καθόλου. Λέει ότι δεν φοβάται τον θάνατο και ότι ξέρει έναν παλιό χρησμό: αν τον θάψουν στην Αττική, θα γίνει φύλακας της χώρας εναντίον των απογόνων του Ηρακλή, όταν εκείνοι επιστρέψουν κάποτε ως εχθροί.

Το κοινό στο θέατρο ήξερε τι σημαίνει αυτό.

Γιατί οι Ηρακλείδες πράγματι επέστρεψαν — τρεις γενιές αργότερα, με τους Δωριείς, και πήραν την Πελοπόννησο. Οι βασιλιάδες της Σπάρτης έλεγαν ως το τέλος ότι κατάγονται από τον Ηρακλή.

Και όταν ο Ευριπίδης ανέβαζε το έργο, η Αθήνα βρισκόταν σε πόλεμο με τη Σπάρτη.

Δηλαδή: η πόλη έβλεπε στη σκηνή τον εαυτό της να σώζει τους προγόνους αυτών που την πολεμούσαν τώρα — και να πληρώνει γι' αυτό με μια κοπέλα.