Μυθολογία · Επίπεδο Γ2
Το δαχτυλίδι του Γύγη
Αν κανείς δεν μπορούσε να σε δει, θα παρέμενες δίκαιος;
Στο δεύτερο βιβλίο της Πολιτείας, ο Γλαύκων δεν είναι ικανοποιημένος με όσα έχει πει ο Σωκράτης για τη δικαιοσύνη. Για να τον προκαλέσει, διηγείται μια ιστορία που έγινε ένα από τα διασημότερα νοητικά πειράματα της αρχαίας φιλοσοφίας.
Ένας βοσκός στη Λυδία, πρόγονος του Γύγη, φύλαγε τα κοπάδια του βασιλιά. Μετά από μια δυνατή βροχή και έναν σεισμό, η γη άνοιξε κοντά στο σημείο όπου έβοσκε. Κατέβηκε στο χάσμα.
Μέσα βρήκε ένα χάλκινο άλογο, κούφιο, με πορτάκια στα πλευρά. Έσκυψε και είδε έναν νεκρό μεγαλύτερο από άνθρωπο, γυμνό, με ένα χρυσό δαχτυλίδι στο χέρι. Το πήρε και βγήκε.
Στη μηνιαία σύναξη των βοσκών, όπου ενημέρωναν τον βασιλιά για τα κοπάδια, εκείνος στριφογύρισε αφηρημένα το δαχτυλίδι. Όταν γύρισε την κεφαλή του προς την παλάμη του, οι υπόλοιποι άρχισαν να μιλούν γι' αυτόν σαν να είχε φύγει. Την έστρεψε προς τα έξω και ξαναεμφανίστηκε.
Το δοκίμασε πολλές φορές, για να βεβαιωθεί. Δούλευε πάντα.
Ο Γλαύκων περιγράφει με ακρίβεια τι έκανε ο άνθρωπος αυτός μόλις βεβαιώθηκε. Φρόντισε να γίνει ένας από τους αγγελιοφόρους που πήγαιναν στον βασιλιά. Στο παλάτι, με τη δύναμη που τον έκανε αόρατο, απέκτησε ερωτική σχέση με τη βασίλισσα. Συνωμότησε μαζί της, σκότωσε τον βασιλιά και πήρε την εξουσία.
Και μετά ο Γλαύκων θέτει το πραγματικό ερώτημα. Ας υποθέσουμε, λέει, ότι υπήρχαν δύο τέτοια δαχτυλίδια. Δίνουμε το ένα σε έναν δίκαιο άνθρωπο και το άλλο σε έναν άδικο. Θα συνέχιζαν να διαφέρουν; Ο Γλαύκων απαντά πως και οι δύο θα ακολουθούσαν τον ίδιο δρόμο. Θα έπαιρναν ό,τι ήθελαν, θα έμπαιναν στα σπίτια, θα σκότωναν ή θα ελευθέρωναν όποιον επέλεγαν. «Κανείς δεν είναι δίκαιος με τη θέλησή του, αλλά αναγκαστικά», υποστηρίζει.
Αυτό δεν είναι ακόμη η θέση του Σωκράτη ή το τελικό συμπέρασμα του Πλάτωνα. Είναι η πρόκληση του Γλαύκωνα: μήπως οι άνθρωποι ακολουθούν τη δικαιοσύνη μόνο επειδή φοβούνται την τιμωρία και δεν έχουν τη δύναμη να αδικούν χωρίς συνέπειες;
Στα επόμενα βιβλία της Πολιτείας, ο Σωκράτης προσπαθεί να απαντήσει χωρίς να στηριχτεί αρχικά στην τιμωρία ή στην υπόληψη. Υποστηρίζει ότι η δικαιοσύνη φέρνει τάξη στην ψυχή, ενώ η αδικία την κάνει δούλη των επιθυμιών της. Άρα ο άδικος βλάπτεται εκεί όπου κανένα δαχτυλίδι δεν μπορεί να τον κρύψει: μέσα του. Μόνο αφού παρουσιάσει αυτό το επιχείρημα, ο Σωκράτης μιλά στο δέκατο βιβλίο και για τις εξωτερικές ανταμοιβές και τιμωρίες.
Είκοσι τέσσερις αιώνες αργότερα το ερώτημα δεν έχει παλιώσει. Άλλαξε μόνο το σχήμα του δαχτυλιδιού.