Το δαχτυλίδι του Γύγη

Ένας βοσκός στη Λυδία, πρόγονος του Γύγη, φύλαγε τα κοπάδια του βασιλιά. Μετά από μια δυνατή βροχή και έναν σεισμό, η γη άνοιξε κοντά στο σημείο όπου έβοσκε. Κατέβηκε στο χάσμα.

Μέσα βρήκε ένα χάλκινο άλογο, κούφιο, με πορτάκια στα πλευρά. Έσκυψε και είδε έναν νεκρό μεγαλύτερο από άνθρωπο, γυμνό, με ένα χρυσό δαχτυλίδι στο χέρι. Το πήρε και βγήκε.

Στη σύναξη των βοσκών, όπου συζητούσαν τι θα ανέφεραν στον βασιλιά, εκείνος καθόταν στριφογυρίζοντας αφηρημένα το δαχτυλίδι. Όταν η πέτρα γύρισε προς την παλάμη του, οι υπόλοιποι άρχισαν να μιλούν γι' αυτόν σαν να είχε φύγει. Γύρισε το δαχτυλίδι πίσω και ξαναεμφανίστηκε.

Το δοκίμασε πολλές φορές, για να βεβαιωθεί. Δούλευε πάντα.

Ο Γλαύκων περιγράφει με ακρίβεια τι έκανε ο άνθρωπος αυτός μόλις βεβαιώθηκε. Φρόντισε να μπει στην αποστολή που πήγαινε στο παλάτι. Έγινε αόρατος, πλησίασε τη βασίλισσα, την έπεισε να συνωμοτήσει μαζί του, σκότωσε με τη βοήθειά της τον βασιλιά και πήρε τον θρόνο.

Και μετά ο Γλαύκων θέτει το πραγματικό ερώτημα. Ας υποθέσουμε, λέει, ότι υπήρχαν δύο τέτοια δαχτυλίδια. Δίνουμε το ένα σε έναν άνθρωπο που όλοι θεωρούν δίκαιο και το άλλο σε έναν άδικο. Θα άντεχε ο δίκαιος; Ο Γλαύκων απαντά ο ίδιος: κανένας δεν θα άντεχε. «Θα φαινόταν ότι κανείς δεν είναι δίκαιος με τη θέλησή του, αλλά αναγκαστικά».

Το επιχείρημα είναι σκληρό επειδή δεν λέει ότι οι άνθρωποι είναι κακοί. Λέει κάτι πιο ανησυχητικό: ότι η δικαιοσύνη ίσως δεν είναι παρά ο φόβος του να σε πιάσουν, και ότι όλοι μας θα ήμασταν κλέφτες αν το κόστος έπεφτε στο μηδέν.

Ολόκληρη η Πολιτεία — άλλα οκτώ βιβλία — είναι η προσπάθεια του Σωκράτη να απαντήσει. Και η απάντησή του δεν επικαλείται ποτέ τιμωρία ή υπόληψη. Υποστηρίζει ότι ο άδικος βλάπτεται ακριβώς εκεί όπου κανένα δαχτυλίδι δεν τον κρύβει: μέσα του. Η άδικη πράξη αποδιοργανώνει την ίδια την ψυχή που την κάνει, όπως η αρρώστια αποδιοργανώνει το σώμα — και αυτό συμβαίνει είτε σε βλέπουν είτε όχι.

Είκοσι τέσσερις αιώνες αργότερα το ερώτημα δεν έχει παλιώσει. Άλλαξε μόνο το σχήμα του δαχτυλιδιού.