Η γυναίκα που ηχογραφεί τα τραγούδια του κόσμου

Καλησπέρα σας. Απόψε φιλοξενούμε την εθνομουσικολόγο Ελένη Βαρδάκη, που τα τελευταία δέκα χρόνια ταξιδεύει με ένα μικρόφωνο στον ώμο και ηχογραφεί νανουρίσματα, τραγούδια της δουλειάς και προφορικές ιστορίες από κοινότητες που δεν τις γράφει κανείς. Ελένη, καλώς ήρθες.

Καλησπέρα σας, χαίρομαι πολύ που είμαι εδώ. Πάντα μου άρεσε η ιδέα ότι ένα τραγούδι μπορεί να ταξιδέψει πιο μακριά κι από εκείνον που το έγραψε.

Πώς ξεκίνησες αυτή τη δουλειά;

Από ένα λάθος, στην ουσία. Πήγα σ' ένα ορεινό χωριό για να μελετήσω τη διάλεκτό του και άκουσα μια γιαγιά να σιγοτραγουδά ένα νανούρισμα που δεν υπήρχε σε κανένα βιβλίο. Κατάλαβα τότε ότι η πιο πλούσια βιβλιοθήκη μιας κοινότητας δεν είναι γραμμένη πουθενά· βρίσκεται στη μνήμη και στη φωνή των ανθρώπων της.

Και δέχονται εύκολα να τους ηχογραφήσεις;

Σχεδόν ποτέ στην αρχή. Το μικρόφωνο τρομάζει· οι άνθρωποι νιώθουν ότι κάποιος ξένος ήρθε να πάρει κάτι δικό τους. Έμαθα λοιπόν να μη βιάζομαι. Πρώτα κάθομαι, πίνω καφέ, ακούω, βοηθώ στις δουλειές. Η ηχογράφηση έρχεται τελευταία — όταν πια δεν είμαι ξένη. Το πιο δύσκολο κομμάτι της δουλειάς μου δεν είναι τεχνικό· είναι να κερδίσω τον χρόνο και την εμπιστοσύνη των ανθρώπων.

Θυμάσαι κάποια στιγμή που σε δυσκόλεψε ιδιαίτερα;

Σε ένα ψαροχώρι, ένας ηλικιωμένος ψαράς αρνιόταν επίμονα να μου πει τα τραγούδια που λένε όταν τραβούν τα δίχτυα. «Δεν είναι για τους ξένους», έλεγε. Δεν επέμεινα. Την τελευταία μέρα, καθώς ετοίμαζα τις βαλίτσες μου, ήρθε ο ίδιος και μου είπε: «Έλα να τα γράψεις, για να μη χαθούν όταν φύγουμε εμείς». Εκείνη τη στιγμή κατάλαβα ότι δεν φύλαγε μυστικό· φύλαγε μια ευθύνη.

Τι κάνεις με το υλικό που μαζεύεις;

Δεν το κρατώ για μένα. Επιστρέφω πάντα στην κοινότητα ένα αντίγραφο και αφήνω τα τραγούδια ελεύθερα, ώστε να τα χρησιμοποιούν τα σχολεία και τα παιδιά. Πιστεύω ότι ένα τραγούδι ανήκει σ' αυτούς που το τραγουδούν, όχι σ' αυτόν που το ηχογράφησε.

Ποιο είναι, τελικά, το μήνυμα της δουλειάς σου;

Ότι κάθε φωνή που σβήνει παίρνει μαζί της έναν ολόκληρο τρόπο να βλέπεις τον κόσμο. Δεν ηχογραφώ για να γεμίσω αρχεία· ηχογραφώ για να θυμίσω ότι η διαφορετικότητα δεν είναι απειλή, είναι πλούτος. Αν σεβαστούμε τη φωνή του άλλου, κερδίζουμε κι εμείς κάτι: μαθαίνουμε πόσοι διαφορετικοί τρόποι υπάρχουν για να είσαι άνθρωπος.

Ελένη Βαρδάκη, σ' ευχαριστούμε πολύ. Καλά σου ταξίδια — και καλή ακρόαση.