Η Σελήνη και ο Ενδυμίων

Οι παραδόσεις διχάζονται ήδη ως προς το ποιος ήταν. Για τους Ηλείους, όπως παραδίδει ο Παυσανίας, ο Ενδυμίων ήταν βασιλιάς της Ήλιδας, γιος του Αέθλιου και απόγονος του Δία. Για να ορίσει τη διαδοχή του, έβαλε τους γιους του να τρέξουν στην Ολυμπία· νικητής και βασιλιάς έγινε ο Επειός. Στη Μικρά Ασία, οι κάτοικοι της Ηράκλειας κοντά στη Μίλητο έδειχναν το ιερό του στο όρος Λάτμος. Η ποίηση συνέδεσε με αυτόν τον τόπο την εικόνα του πανέμορφου κοιμισμένου νέου που ερωτεύθηκε η Σελήνη.

Η Σαπφώ και άλλοι ποιητές μνημόνευαν τον έρωτα της θεάς, ενώ ο Θεόκριτος μακαρίζει τον Ενδυμίωνα για τον ατέλειωτο ύπνο του. Ο Απολλώνιος ο Ρόδιος βάζει τη Σελήνη να βλέπει τη Μήδεια καθώς τρέχει νύχτα προς τον Ιάσονα και να αναλογίζεται ειρωνικά ότι δεν είναι η μόνη που σεργιανίζει από έρωτα προς τη σπηλιά του Λάτμου. Θυμάται μάλιστα τα μάγια της Μήδειας, τα οποία την είχαν αναγκάσει πολλές φορές να κατεβεί από τον ουρανό.

Το κέντρο του μύθου είναι ο περίφημος ύπνος. Κατά τον Απολλόδωρο, ο Δίας επέτρεψε στον Ενδυμίωνα να διαλέξει ό,τι επιθυμούσε, κι εκείνος διάλεξε να κοιμάται αγέραστος και αθάνατος για πάντα. Σε άλλες παραδόσεις, η Σελήνη τον αποκοιμίζει για να μπορεί να τον επισκέπτεται, ενώ ένα αρχαίο σχόλιο παρουσιάζει τον ύπνο ως τιμωρία επειδή ο Ενδυμίων πόθησε την Ήρα. Ο ποιητής Λικύμνιος δίνει μια διαφορετική εκδοχή: ο Ύπνος ερωτεύεται τα μάτια του νέου και τον κοιμίζει με τα μάτια ανοιχτά, ώστε να μπορεί ο ίδιος να τα κοιτάζει αδιάκοπα. Ο Παυσανίας προσθέτει ότι η Σελήνη απέκτησε μαζί του πενήντα θυγατέρες. Νεότεροι μελετητές έχουν συνδέσει αυτόν τον αριθμό με τους περίπου πενήντα σεληνιακούς μήνες μιας Ολυμπιάδας, αλλά πρόκειται για ερμηνεία και όχι για εξήγηση των αρχαίων πηγών.

Τι σημαίνει όμως αυτή η παράδοξη ευτυχία; Οι αρχαίοι ήδη δίσταζαν. «Ύπνος Ενδυμίωνος» έγινε παροιμιακή έκφραση για τον βαθύ, ατελείωτο ύπνο — άλλοτε με θαυμασμό, άλλοτε με ειρωνεία για τους ράθυμους. Οι φιλόσοφοι χρησιμοποίησαν τον μύθο ως πρόβλημα: ο Αριστοτέλης παρατηρεί στα Ηθικά Νικομάχεια ότι μια ζωή σαν του Ενδυμίωνα, δίχως ενέργεια και πράξη, δεν μπορεί να λογίζεται ευδαιμονία — τι αξίζει η αθανασία, αν δεν τη ζεις; Από την άλλη, οι ρωμαϊκές σαρκοφάγοι απεικονίζουν με προτίμηση τον κοιμώμενο Ενδυμίωνα: για τους νεκρούς, ο μύθος υποσχόταν έναν θάνατο που δεν είναι φθορά, αλλά ύπνος κάτω από ένα βλέμμα που αγαπά.

Εδώ βρίσκεται και η διαρκής γοητεία της ιστορίας: η σχέση θνητού και θεότητας δεν οδηγεί σε έναν οριστικό θάνατο, αλλά σε μια μετέωρη αιωνιότητα. Ο Ενδυμίων δεν γερνά όπως ο Τιθωνός και δεν καίγεται όπως η Σεμέλη· απλώς κοιμάται. Αν ο ύπνος ήταν δική του επιλογή, μοιάζει με παράξενη ευλογία. Αν του επιβλήθηκε, μοιάζει περισσότερο με φυλακή. Οι πενήντα κόρες προϋποθέτουν μια ερωτική ένωση, ενώ η γνωστότερη εικόνα τον κρατά παθητικό και ασυνείδητο. Οι ασυμφωνίες αυτές δεν λύνονται από τις πηγές και αφήνουν τον μύθο ανοιχτό σε διαφορετικές αναγνώσεις.