Μυθολογία · Επίπεδο Β2
Η Ελένη: το πρόσωπο που κατηγορήθηκε
Δέκα χρόνια πολέμου, χιλιάδες νεκροί — και μία γυναίκα να τα φορτωθεί όλα.
Την Ελένη τη λένε συνήθως «η αιτία του Τρωικού πολέμου». Είναι ίσως η πιο διάσημη κατηγορία στην ιστορία της λογοτεχνίας — και οι ίδιοι οι Έλληνες δεν συμφωνούσαν καθόλου ότι ήταν δίκαιη.
Η Ελένη ήταν κόρη του Δία και της Λήδας σύμφωνα με την πιο γνωστή παράδοση. Ήταν τόσο όμορφη που, όταν έφτασε σε ηλικία γάμου, μαζεύτηκαν μνηστήρες από όλη την Ελλάδα. Ο κίνδυνος ήταν φανερός: όποιον κι αν διάλεγε, οι υπόλοιποι θα πολεμούσαν.
Σύμφωνα με μια μεταγενέστερη παράδοση, ο Οδυσσέας πρότεινε τη λύση. Όλοι οι μνηστήρες θα ορκίζονταν να υπερασπιστούν τον άντρα που θα επιλεγόταν, αν κάποιος αδικούσε τον γάμο του. Ορκίστηκαν και ο Τυνδάρεως επέλεξε τον Μενέλαο.
Σε αυτή την εκδοχή, η αφήγηση δεν μας λέει ποια ήταν η γνώμη της Ελένης για τον όρκο ή για την επιλογή.
Χρόνια αργότερα, τρεις θεές μάλωναν για ένα χρυσό μήλο. Ο Πάρης έγινε κριτής, και η Αφροδίτη του υποσχέθηκε την πιο όμορφη γυναίκα του κόσμου. Ο Πάρης διάλεξε την Αφροδίτη.
Ούτε εδώ αποφασίζει η Ελένη: η Αφροδίτη την υπόσχεται σαν έπαθλο.
Ο Πάρης ήρθε στη Σπάρτη ως φιλοξενούμενος και έφυγε παίρνοντάς την μαζί του. Οι αρχαίες πηγές δεν παρουσιάζουν με τον ίδιο τρόπο όσα έγιναν: άλλοτε ο Πάρης την αρπάζει και άλλοτε εκείνη τον ακολουθεί. Σε αρκετές αφηγήσεις, η δύναμη της Αφροδίτης επηρεάζει καθοριστικά την πράξη της.
Ο Μενέλαος και ο Αγαμέμνονας κάλεσαν τους παλιούς μνηστήρες να τηρήσουν τον όρκο τους, και συγκεντρώθηκε ο μεγάλος στόλος των Αχαιών.
Υπάρχει και μια εντελώς διαφορετική εκδοχή, γνωστή από την «Παλινωδία» του Στησίχορου και αναπτυγμένη στην «Ελένη» του Ευριπίδη: η πραγματική Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία. Η Ήρα έστειλε εκεί ένα είδωλο, ένα ομοίωμά της φτιαγμένο από αέρα, ενώ ο Ερμής μετέφερε την ίδια στην Αίγυπτο. Στην εκδοχή αυτή, ο δεκαετής πόλεμος έγινε για κάτι που δεν υπήρχε καν εκεί.
Όταν έπεσε η Τροία, ο Μενέλαος σχεδίαζε να σκοτώσει την Ελένη, αλλά τελικά την πήρε πίσω. Σε μεταγενέστερες παραστάσεις της σκηνής, αφήνει το σπαθί του μόλις βλέπει την ομορφιά της.
Στην Οδύσσεια τη βρίσκουμε ξανά στη Σπάρτη, ήρεμη, να σερβίρει κρασί σε επισκέπτες και να αφηγείται ιστορίες από την Τροία. Μιλά με ντροπή για τον εαυτό της και παρουσιάζει τον πόλεμο ως εκστρατεία που έγινε εξαιτίας της. Η αφήγηση, πάντως, αφήνει ανοιχτό πόση ευθύνη τής αναλογεί.
Οι αρχαίοι επέστρεφαν συνεχώς σε αυτή τη μορφή γιατί έθετε μια δύσκολη ερώτηση: πόσο εύκολα ένας ολόκληρος πολιτισμός δίνει σε ένα πρόσωπο την ευθύνη για αποφάσεις που πήραν άλλοι — οι μνηστήρες με τον όρκο τους, ο Πάρης με την επιλογή του, οι βασιλιάδες με τα καράβια τους.