Η Ελένη: το πρόσωπο που κατηγορήθηκε

Η Ελένη ήταν κόρη του Δία. Ήταν τόσο όμορφη που, όταν έφτασε σε ηλικία γάμου, μαζεύτηκαν μνηστήρες από όλη την Ελλάδα. Ο κίνδυνος ήταν φανερός: όποιον κι αν διάλεγε, οι υπόλοιποι θα πολεμούσαν.

Ο Οδυσσέας πρότεινε τη λύση. Όλοι οι μνηστήρες θα ορκίζονταν πρώτα ένα πράγμα: να προστατεύσουν τον γάμο της, όποιος κι αν κέρδιζε. Ορκίστηκαν. Η Ελένη παντρεύτηκε τον Μενέλαο.

Κανείς δεν ρώτησε τη γνώμη της για τον όρκο.

Χρόνια αργότερα, τρεις θεές μάλωναν για ένα χρυσό μήλο. Ο Πάρης έγινε κριτής, και η Αφροδίτη του υποσχέθηκε την πιο όμορφη γυναίκα του κόσμου. Ο Πάρης διάλεξε την Αφροδίτη.

Κανείς δεν ρώτησε ούτε εδώ την Ελένη. Την υποσχέθηκαν σαν έπαθλο.

Ο Πάρης ήρθε στη Σπάρτη ως φιλοξενούμενος και έφυγε παίρνοντάς την μαζί του. Οι αρχαίες πηγές διαφωνούν ανοιχτά για το τι έγινε: άλλοι λένε ότι την άρπαξε, άλλοι ότι έφυγε θέλοντας, άλλοι ότι η Αφροδίτη την ανάγκασε — και ο άνθρωπος δεν αντιστέκεται σε θεά.

Οι μνηστήρες θυμήθηκαν τον όρκο τους και ξεκίνησαν χίλια καράβια.

Υπάρχει και μια εντελώς διαφορετική εκδοχή, την οποία έγραψε ο ποιητής Στησίχορος και την επανέλαβε ο Ευριπίδης: η Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία. Οι θεοί έστειλαν ένα είδωλο, ένα φάντασμα φτιαγμένο από αέρα, ενώ η πραγματική Ελένη πέρασε τον πόλεμο στην Αίγυπτο, περιμένοντας. Στην εκδοχή αυτή, δέκα χρόνια σφαγής έγιναν για κάτι που δεν υπήρχε καν εκεί.

Όταν έπεσε η Τροία, ο Μενέλαος μπήκε στο δωμάτιό της με το σπαθί τραβηγμένο. Τη δέκατη χρονιά, μπροστά της, το άφησε να πέσει.

Στην Οδύσσεια τη βρίσκουμε ξανά στη Σπάρτη, ήρεμη, να σερβίρει κρασί σε επισκέπτες και να μιλάει για την Τροία σαν κάποια που είδε τα πάντα από πολύ κοντά. Μία μόνο φορά λέει κάτι για τον εαυτό της — ονομάζει τον εαυτό της αιτία, πριν προλάβει να το πει άλλος.

Οι αρχαίοι επέστρεφαν συνεχώς σε αυτή τη μορφή γιατί έθετε μια δύσκολη ερώτηση: πόσο εύκολα ένας ολόκληρος πολιτισμός δίνει σε ένα πρόσωπο την ευθύνη για αποφάσεις που πήραν άλλοι — οι μνηστήρες με τον όρκο τους, ο Πάρης με την επιλογή του, οι βασιλιάδες με τα καράβια τους.