Η Πρόκνη και η Φιλομήλα

Ο Πανδίων, βασιλιάς της Αθήνας, πιεσμένος από πόλεμο, δέχτηκε τη συμμαχία του Τηρέα, βασιλιά της Θράκης και γιου του Άρη, και του έδωσε ως σύζυγο την κόρη του Πρόκνη. Οι οιωνοί του γάμου ήταν δυσοίωνοι — στον Οβίδιο, ούτε η Ήρα ούτε ο Υμέναιος παρέστησαν· τις δάδες τις κράτησαν οι Ερινύες. Στη Θράκη η Πρόκνη γέννησε έναν γιο, τον Ίτυ, μα μετά από πέντε χρόνια η μοναξιά τη βάρυνε και ζήτησε από τον σύζυγό της μία χάρη: να φέρει από την Αθήνα την αδελφή της Φιλομήλα, να την αποχαιρετήσει από κοντά.

Ο Τηρέας έπλευσε στην Αθήνα — και μόλις αντίκρισε τη Φιλομήλα, τον κυρίευσε ανομολόγητο πάθος. Ο γέρος Πανδίων εμπιστεύθηκε στον γαμπρό του την κόρη με δάκρυα και όρκους· εκείνος, μόλις το πλοίο άγγιξε τη θρακική ακτή, έσυρε την κοπέλα σε μια καλύβα βαθιά στο δάσος και βιαιοπράγησε πάνω της. Κι όταν η Φιλομήλα, συντετριμμένη μα αδάμαστη, τον απείλησε ότι θα φωνάξει την ντροπή του «στα δέντρα και στις πέτρες, ώς τον ίδιο τον ουρανό», ο Τηρέας τής στέρησε με το ξίφος τη γλώσσα — τη φωνή της την ίδια — και την άφησε φυλακισμένη, λέγοντας στην Πρόκνη πως η αδελφή της πέθανε στο ταξίδι. Η βασίλισσα πένθησε μια ζωντανή.

Ένας ολόκληρος χρόνος πέρασε. Και τότε ο μύθος φτάνει στη μεγάλη του εικόνα, αυτή που ο Σοφοκλής ονόμασε «φωνή της κερκίδας», τη φωνή της σαΐτας του αργαλειού: η βουβή Φιλομήλα έστησε ιστό και ύφανε μέσα στο λευκό πανί, με πορφυρό νήμα, την ιστορία του εγκλήματος. Εμπιστεύθηκε το τυλιγμένο ύφασμα σε μια υπηρέτρια, κι εκείνη το παρέδωσε ανύποπτη στη βασίλισσα. Η Πρόκνη ξετύλιξε, διάβασε — και δεν έβγαλε κραυγή· ο Οβίδιος σημειώνει πως το στόμα της σφράγισε μια σιωπή πιο φοβερή από κάθε θρήνο. Με την ευκαιρία των νυχτερινών Διονυσίων, ντυμένη μαινάδα, έφτασε στην καλύβα, ελευθέρωσε την αδελφή της και την έφερε κρυφά στο παλάτι.

Αυτό που ακολουθεί το αφηγούνται και οι αρχαίες πηγές με συγκρατημένη φρίκη, και η ίδια η συγκράτηση είναι μέρος του νοήματος. Ζυγίζοντας εκδίκηση αντάξια της προσβολής, η Πρόκνη κοίταξε τον γιο της — «πόσο μοιάζεις στον πατέρα σου», είπε — και το μητρικό σπλάχνο ηττήθηκε από την αδελφική οργή. Ο μικρός Ίτυς θανατώθηκε, και οι δύο αδελφές παρέθεσαν στον Τηρέα δείπνο ανείπωτο. Όταν εκείνος, χορτασμένος, ζήτησε να δει τον γιο του, η Φιλομήλα εμφανίστηκε στο κατώφλι κρατώντας τη μαρτυρία του εγκλήματος. Ο Τηρέας αναποδογύρισε το τραπέζι και όρμησε με το ξίφος να θανατώσει και τις δύο.

Την καταδίωξη τη διέκοψαν οι θεοί, μεταμορφώνοντας και τους τρεις σε πουλιά: στην ελληνική παράδοση η Πρόκνη έγινε αηδόνι, που θρηνεί αιώνια τον Ίτυ — «Ίτυν, Ίτυν» ακούει στο κελάηδημά του το αρχαίο αφτί, κι έτσι το ακούει ήδη ο χορός του Αισχύλου στον Αγαμέμνονα· η Φιλομήλα έγινε χελιδόνι, που δεν τραγουδά αλλά τιτιβίζει άναρθρα, σαν γλώσσα κομμένη· και ο Τηρέας τσαλαπετεινός, με το λοφίο ορθωμένο σαν περικεφαλαία, να φωνάζει «πού; πού;» αναζητώντας τες. Οι Ρωμαίοι ποιητές αντέστρεψαν τους ρόλους των αδελφών — γι᾿ αυτό στις δυτικές λογοτεχνίες «Philomela» σημαίνει το αηδόνι.

Γιατί να διαβάζει κανείς έναν τόσο ζοφερό μύθο; Διότι ελάχιστα αρχαία κείμενα στοχάζονται τόσο καθαρά πάνω στη σχέση βίας και σιωπής. Ο Τηρέας πιστεύει ότι αφαιρώντας τη γλώσσα αφαιρεί την αλήθεια· η Φιλομήλα αποδεικνύει ότι η μαρτυρία βρίσκει πάντοτε δίοδο — η ύφανση γίνεται γραφή, η γραφή εκδίκηση, και στο τέλος ο θρήνος γίνεται το ωραιότερο τραγούδι της φύσης. Από τον «Τηρέα» του Σοφοκλή ώς την «Έρημη Χώρα» του Έλιοτ, το αηδόνι του μύθου τραγουδά το ίδιο επίμονο μήνυμα: τη φωνή μπορείς να την κόψεις, να τη σωπάσεις όμως όχι.