Μυθολογία · Επίπεδο Γ2
Η Πρόκνη και η Φιλομήλα
Ένας σκοτεινός μύθος για τη βία, τη μαρτυρία και έναν κύκλο εκδίκησης χωρίς νικητές.
Ο μύθος της Πρόκνης και της Φιλομήλας περιέχει σεξουαλική κακοποίηση, ακρωτηριασμό και τη δολοφονία ενός παιδιού. Οι πράξεις αυτές αναφέρονται χωρίς γραφικές λεπτομέρειες. Ο Σοφοκλής τις παρουσίασε στον χαμένο «Τηρέα». Ο Απολλόδωρος δίνει μια σύντομη περίληψη, ενώ η πληρέστερη σωζόμενη αφήγηση βρίσκεται στο έκτο βιβλίο των «Μεταμορφώσεων» του Οβιδίου.
Ο Πανδίων, βασιλιάς της Αθήνας, πιεσμένος από πόλεμο, δέχτηκε τη συμμαχία του Τηρέα, βασιλιά της Θράκης και γιου του Άρη, και του έδωσε ως σύζυγο την κόρη του Πρόκνη. Οι οιωνοί του γάμου ήταν κακοί: στον Οβίδιο, ούτε η Ήρα ούτε ο Υμέναιος παρέστησαν· τις δάδες τις κράτησαν οι Ερινύες. Στη Θράκη η Πρόκνη γέννησε έναν γιο, τον Ίτυ. Μετά από πέντε χρόνια ζήτησε από τον σύζυγό της να φέρει από την Αθήνα την αδελφή της, τη Φιλομήλα, για να μπορέσουν να συναντηθούν.
Ο Τηρέας έπλευσε στην Αθήνα και, μόλις αντίκρισε τη Φιλομήλα, θέλησε να την αποκτήσει. Ο Πανδίων εμπιστεύθηκε την κόρη του στον γαμπρό του. Όταν όμως έφτασαν στη Θράκη, ο Τηρέας την έκλεισε σε ένα απομονωμένο κτίριο και την κακοποίησε σεξουαλικά. Η Φιλομήλα δήλωσε ότι θα αποκαλύψει το έγκλημα. Για να την εμποδίσει να μιλήσει, ο Τηρέας τής έκοψε τη γλώσσα και την κράτησε φυλακισμένη. Έπειτα είπε στην Πρόκνη ότι η αδελφή της είχε πεθάνει.
Έναν χρόνο αργότερα η Φιλομήλα βρήκε άλλον τρόπο να μιλήσει. Ύφανε πάνω σε ύφασμα την ιστορία του εγκλήματος και έστειλε το έργο στην αδελφή της. Η εικόνα αυτή συνδέθηκε με τη φράση «φωνή της κερκίδας», δηλαδή της σαΐτας του αργαλειού, από τον χαμένο «Τηρέα» του Σοφοκλή. Η Πρόκνη κατάλαβε το μήνυμα. Κατά τη διάρκεια μιας νυχτερινής γιορτής του Διονύσου, μεταμφιέστηκε σε μαινάδα, ελευθέρωσε τη Φιλομήλα και την έφερε κρυφά στο παλάτι.
Η Πρόκνη θέλησε να εκδικηθεί τον Τηρέα με μια εξίσου τρομερή πράξη. Σκότωσε τον μικρό Ίτυ, το δικό τους παιδί, και μαζί με τη Φιλομήλα τον έδωσε στον Τηρέα ως φαγητό χωρίς εκείνος να το γνωρίζει. Όταν του αποκάλυψαν τι είχε συμβεί, ο Τηρέας πήρε το όπλο του και άρχισε να τις καταδιώκει. Το παιδί, που δεν έφταιγε σε τίποτα, έγινε το δεύτερο θύμα της βίας των ενηλίκων.
Οι θεοί σταμάτησαν την καταδίωξη μεταμορφώνοντας και τους τρεις σε πουλιά. Στον Απολλόδωρο, η Πρόκνη έγινε αηδόνι, που θρηνεί τον Ίτυ, η Φιλομήλα έγινε χελιδόνι και ο Τηρέας τσαλαπετεινός. Πολλοί Ρωμαίοι συγγραφείς αντέστρεψαν τα πουλιά των δύο αδελφών και παρουσίασαν τη Φιλομήλα ως αηδόνι. Γι’ αυτό το όνομά της συνδέθηκε αργότερα με το τραγούδι του αηδονιού στη δυτική λογοτεχνία.
Ο μύθος δείχνει ότι η αλήθεια μπορεί να βρει δίοδο, ακόμη και όταν κάποιος προσπαθεί να φιμώσει το θύμα: η ύφανση της Φιλομήλας γίνεται μαρτυρία. Δεν παρουσιάζει όμως την εκδίκηση ως θεραπεία. Η Πρόκνη στρέφει τη βία εναντίον ενός αθώου παιδιού και δημιουργεί νέο πόνο. Η αποκάλυψη, η προστασία του θύματος και η αναζήτηση βοήθειας μπορούν να σταματήσουν τη βία· η εκδίκηση εναντίον αθώων απλώς τη συνεχίζει.