Μυθολογία · Επίπεδο Γ2
Ο μύθος του Αριστοφάνη για τον έρωτα
Ήμασταν κάποτε ολόκληροι. Μας έκοψαν στη μέση — και από τότε ψάχνουμε.
Στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, οι καλεσμένοι συμφωνούν να εκφωνήσει ο καθένας έναν εγκωμιαστικό λόγο για τον Έρωτα. Όταν έρχεται η σειρά του κωμωδιογράφου Αριστοφάνη, ο χαρακτήρας του διαλόγου δηλώνει ότι θα μιλήσει διαφορετικά από τους προηγούμενους και αρχίζει μια φανταστική αφήγηση.
Παλιά, λέει, η ανθρώπινη φύση δεν ήταν όπως σήμερα. Τα γένη ήταν τρία, όχι δύο: το αρσενικό, το θηλυκό, και ένα τρίτο που μετείχε και στα δύο, το ανδρόγυνο, που έχει πια χαθεί και έμεινε μόνο ως λέξη. Το αρσενικό καταγόταν από τον Ήλιο, το θηλυκό από τη Γη και το ανδρόγυνο από τη Σελήνη, η οποία, κατά τον λόγο, μετέχει και στον Ήλιο και στη Γη.
Το σχήμα κάθε ανθρώπου ήταν σφαιρικό: τέσσερα χέρια, τέσσερα πόδια, ένας λαιμός στρογγυλός με δύο πρόσωπα που κοίταζαν σε αντίθετες κατευθύνσεις, τέσσερα αυτιά. Περπατούσαν όρθιοι, και όταν ήθελαν να τρέξουν γρήγορα, κυλούσαν κάνοντας τούμπες με τα οκτώ τους μέλη, όπως οι ακροβάτες.
Ήταν τρομερά δυνατοί, και το φρόνημά τους μεγάλο. Επιχείρησαν να ανέβουν στον ουρανό για να επιτεθούν στους θεούς.
Οι θεοί συσκέφθηκαν. Να τους κεραυνώσουν και να τους εξαφανίσουν, όπως τους Γίγαντες; Τότε θα χάνονταν και οι τιμές και οι θυσίες. Ο Δίας βρήκε λύση: «Θα τους κόψω στα δύο. Θα γίνουν πιο αδύναμοι, και ταυτόχρονα πιο χρήσιμοι για εμάς, γιατί θα είναι περισσότεροι. Και αν πάλι φανούν αναιδείς, θα τους κόψω ξανά — και θα περπατούν στο ένα πόδι».
Τους έκοψε, όπως κόβει κανείς ένα αυγό με μια τρίχα. Και ζήτησε από τον Απόλλωνα να γυρίσει το πρόσωπο του καθενός προς την πλευρά της τομής, ώστε ο άνθρωπος να βλέπει το κόψιμό του και να είναι πιο μετρημένος. Ο Απόλλων μάζεψε το δέρμα προς τη μέση και το έδεσε σε ένα σημείο: αυτό που λέμε αφαλό, το «σημάδι του παλιού πάθους».
Και τότε άρχισε το πρόβλημα. Κάθε μισό αναζητούσε το δικό του μισό. Όταν συναντιόνταν, αγκαλιάζονταν και δεν ήθελαν να χωρίσουν· ξεχνούσαν να φάνε και να κάνουν οτιδήποτε άλλο και πέθαιναν από πείνα και αδράνεια. Ο Δίας τούς λυπήθηκε και μετέφερε τα γεννητικά τους όργανα στο μπροστινό μέρος του σώματος. Έτσι, η ένωση άντρα και γυναίκας μπορούσε να φέρει παιδιά, ενώ η ερωτική ένωση δύο αντρών μπορούσε να ικανοποιήσει την επιθυμία τους, ώστε να επιστρέφουν έπειτα στις ασχολίες τους.
«Από τότε», λέει ο Αριστοφάνης, «ο έρωτας είναι έμφυτος στους ανθρώπους: είναι αυτός που ξαναφέρνει την αρχαία φύση, που προσπαθεί από δύο να κάνει ένα και να γιατρέψει την ανθρώπινη φύση».
Ο λόγος εξηγεί και τις διαφορετικές κατευθύνσεις της επιθυμίας. Τα μισά του αρχικού ανδρόγυνου αναζητούν άτομα του άλλου φύλου, τα μισά του αρχικού θηλυκού αναζητούν γυναίκες και τα μισά του αρχικού αρσενικού αναζητούν άντρες. Αυτό το σημαντικό μέρος της αφήγησης συχνά παραλείπεται στις νεότερες, απλουστευμένες εκδοχές του μύθου.
Και προσθέτει κάτι που είναι το ουσιαστικό: αν ρωτούσε κανείς δύο ερωτευμένους τι ακριβώς επιθυμούν ο ένας από τον άλλον, δεν θα ήξεραν να απαντήσουν. Δεν φαίνεται να επιζητούν απλώς τη σωματική ηδονή. Η ψυχή του καθενός θέλει κάτι που δεν μπορεί να το ονομάσει και μόνο το υπαινίσσεται.
Ο Πλάτωνας δίνει έναν ευρηματικό και χιουμοριστικό λόγο στον κωμικό ποιητή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι παρουσιάζει εδώ απευθείας τη δική του τελική θεωρία. Η εικόνα του κομμένου ανθρώπου εξηγεί όχι μόνο τι επιθυμούμε, αλλά και γιατί η ερωτική επιθυμία μπορεί να βιώνεται ως αναζήτηση μιας χαμένης ολότητας.