Ο Ορέστης στην Ταυρίδα

Η θεά τη μετέφερε στην Ταυρίδα, μια χώρα που οι αρχαίοι τοποθετούσαν στη βόρεια πλευρά του Εύξεινου Πόντου και συνδέεται συνήθως με τη σημερινή Κριμαία.

Στο έργο, οι κάτοικοι θυσίαζαν στην Άρτεμη κάθε Έλληνα ξένο που έφτανε στη χώρα.

Και η Ιφιγένεια, χρόνια τώρα, ήταν η ιέρεια που ετοίμαζε τις θυσίες.

Ο Ευριπίδης ανοίγει το έργο με τα λόγια της. Η Ιφιγένεια εξηγεί ότι η ίδια καθαγιάζει τα θύματα, ενώ άλλοι εκτελούν τη θυσία σε χώρο που δεν φαίνεται.

Λέει επίσης ότι είδε όνειρο: το σπίτι της στο Άργος γκρεμίστηκε και έμεινε όρθια μία μόνο κολόνα, με ξανθά μαλλιά και ανθρώπινη φωνή. Το κατάλαβε ως θάνατο του αδελφού της.

Ο αδελφός της ήταν ζωντανός και ερχόταν προς το μέρος της.

Ο Ορέστης είχε δικαστεί στην Αθήνα και είχε αθωωθεί, αλλά μερικές Ερινύες δεν είχαν δεχτεί την απόφαση και συνέχιζαν να τον κυνηγούν. Ο Απόλλωνας του έδωσε μια τελευταία εντολή: να πάει ως την Ταυρίδα και να φέρει στην Ελλάδα το ξόανο της Άρτεμης, το παλιό ξύλινο άγαλμα που έλεγαν ότι είχε πέσει από τον ουρανό.

Ήρθε με τον Πυλάδη. Τους έπιασαν αμέσως.

Οδηγήθηκαν δεμένοι μπροστά στην ιέρεια, όπως όλοι.

Και εδώ ο Ευριπίδης κάνει κάτι που κρατάει τη σκηνή σε τεντωμένο σκοινί για εκατοντάδες στίχους: οι δύο μιλούν αρκετή ώρα χωρίς να αναγνωριστούν.

Εκείνη τους ρωτάει από πού είναι. Μαθαίνει ότι είναι από το Άργος, και αρχίζει να ρωτάει για την οικογένειά της, χωρίς να πει ποια είναι.

Ρωτάει αν ζει ο Αγαμέμνονας. Μαθαίνει ότι τον σκότωσε η γυναίκα του. Ρωτάει τι απέγινε η γυναίκα. Μαθαίνει ότι τη σκότωσε ο γιος της.

Ο Ορέστης της απαντάει για τον εαυτό του στο τρίτο πρόσωπο.

Ύστερα η Ιφιγένεια κάνει μια πρόταση. Θα αφήσει τον έναν από τους δύο ελεύθερο, αν πάει στο Άργος και δώσει ένα γράμμα.

Ακολουθεί μια σκηνή που οι αρχαίοι θαύμαζαν: οι δύο φίλοι μαλώνουν για το ποιος θα ζήσει. Ο καθένας απαιτεί να πεθάνει αυτός.

Στο τέλος ο Ορέστης επιβάλλει τη γνώμη του και ο Πυλάδης δέχεται το γράμμα. Αλλά ζητάει μια ασφάλεια: αν χαθεί το γράμμα σε ναυάγιο, να του πουν και προφορικά τι γράφει, ώστε να μπορεί να το μεταφέρει.

Η Ιφιγένεια αρχίζει να το απαγγέλλει δυνατά.

«Πες στον Ορέστη, τον γιο του Αγαμέμνονα, ότι η Ιφιγένεια είναι ζωντανή...»

Δεν προλαβαίνει να τελειώσει.

Το όνομα μέσα στο γράμμα αποκαλύπτει πρώτη την Ιφιγένεια. Για να πιστέψει όμως κι εκείνη ότι ο ξένος είναι πράγματι ο Ορέστης, εκείνος της θυμίζει οικογενειακά μυστικά: ένα ύφασμα που είχε υφάνει, τα μαλλιά που είχε προσφέρει στη μητέρα της και το παλιό δόρυ του Πέλοπα. Η αναγνώριση συνδυάζει έτσι ένα πρακτικό τέχνασμα με προσωπικές αναμνήσεις που μόνο τα αδέλφια μπορούσαν να γνωρίζουν.

Το υπόλοιπο έργο είναι σχέδιο απόδρασης.

Η Ιφιγένεια λέει στον βασιλιά Θόαντα ότι τα δύο θύματα είναι μιασμένα από φόνο και ότι πρέπει, μαζί με το άγαλμα, να πλυθούν στη θάλασσα, μακριά από μάτια.

Ο βασιλιάς δίνει την άδεια και διατάζει όλους να μείνουν μέσα.

Φτάνουν στην ακτή, όπου περιμένει κρυμμένο το καράβι.

Τους προλαβαίνουν την τελευταία στιγμή και ο άνεμος τους σπρώχνει πίσω στα βράχια — και τότε εμφανίζεται η Αθηνά και σταματάει τα πάντα.

Διατάζει τον Θόαντα να τους αφήσει. Και ύστερα δίνει οδηγίες που ακούγονται σαν ιδρυτικό κείμενο και όχι σαν τέλος μύθου.

Το άγαλμα θα στηθεί στην Αττική, στις Αλές. Η Ιφιγένεια θα γίνει ιέρεια στη Βραυρώνα, και εκεί θα την τιμούν οι γυναίκες της Αθήνας.

Και προσθέτει έναν κανόνα για τη λατρεία της Άρτεμης στις Αλές: στη γιορτή της, ο ιερέας θα ακουμπά το μαχαίρι στον λαιμό ενός άντρα και θα βγάζει μία μόνο σταγόνα αίμα.

Δεν πρόκειται πια για ανθρωποθυσία, αλλά για μια συμβολική και πάλι βίαιη ανάμνησή της.

Έτσι ο Ευριπίδης συνδέει τον μύθο με δύο λατρείες της Αττικής, στις Αλές και στη Βραυρώνα. Δεν αποδεικνύει ότι οι τελετές δημιουργήθηκαν πραγματικά με αυτόν τον τρόπο· η τραγωδία προσφέρει μια μυθική εξήγηση για έθιμα που γνώριζε το αθηναϊκό κοινό.