Μυθολογία · Επίπεδο Γ2
Ο Ζαγρεύς και η ορφική καταγωγή του ανθρώπου
Ο μύθος που εξηγούσε γιατί ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος από δύο αντίθετα υλικά.
Δίπλα στην επίσημη μυθολογία υπήρχε στην Ελλάδα ένα δεύτερο ρεύμα: ο ορφισμός, με δικά του ιερά κείμενα που τα απέδιδαν στον Ορφέα. Ο κεντρικός του μύθος δεν εμφανίζεται στον Όμηρο και δεν διδασκόταν δημόσια.
Στην ορφική εκδοχή, ο Δίας απέκτησε έναν γιο που τον προόριζε για διάδοχό του: τον Ζαγρέα, τον «πρώτο Διόνυσο». Μωρό ακόμα, τον κάθισε στον θρόνο του Ολύμπου, του έδωσε τον κεραυνό στα χέρια και έβαλε τους Κουρήτες να τον φυλάνε.
Η Ήρα δεν το ανέχτηκε. Έστειλε τους Τιτάνες.
Δεν του επιτέθηκαν. Έβαψαν τα πρόσωπά τους με λευκή γύψο για να μην αναγνωριστούν και πλησίασαν το παιδί με παιχνίδια: μια σβούρα, κουδουνάκια, αστραγάλους, μήλα, και έναν καθρέφτη.
Το μωρό κοίταξε τον καθρέφτη. Και τη στιγμή που είδε το είδωλό του — τη στιγμή που το ένα έγινε δύο — του επιτέθηκαν.
Ο Ζαγρεύς προσπάθησε να ξεφύγει αλλάζοντας μορφές: λιοντάρι, άλογο, φίδι, τίγρης. Τον έπιασαν όταν έγινε ταύρος. Τον έκοψαν σε επτά κομμάτια, τα έβρασαν και τα έψησαν.
Η Αθηνά πρόλαβε να σώσει ένα μόνο πράγμα: την καρδιά, που χτυπούσε ακόμα. Την πήγε στον Δία, και από αυτήν ξαναγεννήθηκε ο Διόνυσος — ο «δεύτερος», αυτός των γνωστών μύθων.
Ο Δίας κατέκαψε τους Τιτάνες με τον κεραυνό.
Και εδώ ο μύθος κάνει το βήμα για το οποίο υπάρχει. Από τη στάχτη των Τιτάνων — που είχαν μόλις φάει τον θεό — δημιουργήθηκε το ανθρώπινο γένος.
Άρα ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος από δύο υλικά ταυτόχρονα. Έχει μέσα του το τιτανικό στοιχείο: τη βία, την απληστία, την τάση να κομματιάζει ό,τι αγγίζει. Και έχει το διονυσιακό: ένα κομμάτι θεού, γιατί οι Τιτάνες είχαν καταπιεί τον Ζαγρέα πριν καούν.
Πάνω σε αυτό στηριζόταν ολόκληρη η ορφική πρακτική. Οι μυημένοι δεν έτρωγαν κρέας, φορούσαν λευκά και ακολουθούσαν κανόνες καθαρότητας — όχι από ασκητισμό, αλλά για να αδυνατίσουν το τιτανικό μέρος και να ελευθερώσουν το άλλο. Ο στόχος ήταν να σπάσει ο κύκλος των γεννήσεων.
Σε τάφους της Κάτω Ιταλίας και της Κρήτης βρέθηκαν λεπτά χρυσά ελάσματα με οδηγίες για την ψυχή: ποια πηγή να αποφύγει στον Άδη, ποια να πιει, και τι να πει στους φύλακες. Η φράση που επαναλαμβάνεται είναι αυτή: «Γης παις ειμί και Ουρανού αστερόεντος» — είμαι παιδί της Γης και του έναστρου Ουρανού.
Ο Πλάτωνας γνώριζε αυτή την παράδοση και τη σχολιάζει. Η ιδέα ότι το σώμα είναι φυλακή της ψυχής, που περνάει από εκεί στη δική του φιλοσοφία και έπειτα σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή σκέψη, ξεκινάει από αυτόν τον μύθο για ένα παιδί, έναν καθρέφτη και λίγη στάχτη.