Μυθολογία · Επίπεδο Γ2
Ο Ζαγρεύς και η καταγωγή του ανθρώπου
Μια διάσημη αλλά αβέβαιη ανασύνθεση ορφικών παραδόσεων.
Στην αρχαία Ελλάδα κυκλοφορούσαν ποιήματα και τελετουργίες που αποδίδονταν στον Ορφέα. Οι σημερινοί μελετητές τα ονομάζουν συχνά ορφικά, αλλά δεν συμφωνούν ότι αποτελούσαν μία ενιαία θρησκεία με ένα σταθερό σύνολο δοξασιών.
Από διάσπαρτες και κυρίως μεταγενέστερες πηγές σχηματίστηκε η ακόλουθη ιστορία. Ο Δίας απέκτησε έναν μικρό γιο, τον Διόνυσο, και τον προόριζε για διάδοχό του. Σε ορισμένα νεότερα κείμενα ο θεός αυτός ονομάζεται Ζαγρεύς, όμως το όνομα δεν σώζεται στα γνωστά ορφικά αποσπάσματα της ιστορίας.
Η Ήρα δεν το ανέχτηκε. Έστειλε τους Τιτάνες.
Οι Τιτάνες έβαψαν τα πρόσωπά τους με λευκή γύψο και πλησίασαν το παιδί με παιχνίδια. Ανάμεσα στα αντικείμενα που αναφέρουν οι πηγές ήταν μια σβούρα, αστράγαλοι και ένας καθρέφτης.
Όσο το παιδί κοιτούσε τα παιχνίδια, οι Τιτάνες το αιφνιδίασαν.
Σε μια πολύ μεταγενέστερη αφήγηση ο Διόνυσος προσπάθησε να ξεφύγει αλλάζοντας μορφές. Οι Τιτάνες, όμως, τον έπιασαν και τον σκότωσαν. Μερικές αρχαίες πηγές προσθέτουν ότι μαγείρεψαν και έφαγαν μέρη του σώματός του.
Σύμφωνα με μια παράδοση, η Αθηνά έσωσε την καρδιά και την πήγε στον Δία. Οι πηγές διαφέρουν για τον τρόπο με τον οποίο ο Διόνυσος επέστρεψε στη ζωή.
Ο Δίας κατέκαψε τους Τιτάνες με τον κεραυνό.
Μόνο ένας πολύ ύστερος συγγραφέας, ο Ολυμπιόδωρος τον 6ο αιώνα μ.Χ., συνδέει ρητά αυτή την ιστορία με τη δημιουργία των ανθρώπων. Γράφει ότι το ανθρώπινο γένος δημιουργήθηκε από την ύλη που απέμεινε όταν ο Δίας χτύπησε τους Τιτάνες.
Από αυτό το χωρίο προέκυψε η γνωστή ερμηνεία ότι ο άνθρωπος έχει ένα τιτανικό και ένα διονυσιακό στοιχείο. Δεν γνωρίζουμε, όμως, αν αυτή η ιδέα ανήκε σε παλιότερο ορφικό μύθο ή αν είναι ερμηνεία του ίδιου του Ολυμπιόδωρου.
Αρχαίες μαρτυρίες συνδέουν τον «ορφικό βίο» με αποχή από το κρέας, τελετές και κανόνες καθαρότητας. Άλλες μιλούν για την περιπλάνηση της ψυχής σε πολλές ζωές. Δεν είναι ασφαλές, ωστόσο, να εξηγούμε όλες αυτές τις πρακτικές μόνο με τον μύθο των Τιτάνων.
Σε τάφους της Κάτω Ιταλίας, της Κρήτης και άλλων περιοχών βρέθηκαν λεπτά χρυσά ελάσματα με οδηγίες για την ψυχή. Σε μερικά διαβάζουμε ποια πηγή να αποφύγει, από ποια να πιει και τι να πει στους φύλακες. Επαναλαμβάνεται η φράση «Γης παις ειμί και Ουρανού αστερόεντος» — είμαι παιδί της Γης και του έναστρου Ουρανού. Ακόμη και ο χαρακτηρισμός όλων αυτών των ελασμάτων ως «ορφικών» συζητείται από τους ειδικούς.
Ο Πλάτωνας γνώριζε ορφικές ιδέες. Στον Κρατύλο αποδίδει στους ορφικούς ποιητές την εικόνα του σώματος ως τόπου όπου η ψυχή φυλάσσεται ώσπου να πληρώσει την ποινή της. Δεν συνδέει, όμως, αυτή την εικόνα με τον Ζαγρέα ή με τη στάχτη των Τιτάνων. Η προσεκτική ανάγνωση των πηγών μάς δείχνει ότι ο «ολοκληρωμένος μύθος» είναι σε μεγάλο βαθμό μια νεότερη ανασύνθεση.