Από το Χάος στον Όλυμπο: η Θεογονία του Ησιόδου

«Ήτοι μεν πρώτιστα Χάος γένετ᾿» — πρώτα απ᾿ όλα γεννήθηκε το Χάος. Με αυτή τη λιτή, σχεδόν αινιγματική φράση αρχίζει η κοσμογονία του Ησιόδου. Το Χάος δεν είναι εδώ η αταξία, όπως το εννοούμε σήμερα, αλλά το αρχέγονο χάσμα, το κενό που προηγείται κάθε μορφής. Κατόπιν αναδύονται η Γαία, «έδος ασφαλές» των πάντων, ο ζοφερός Τάρταρος στα έγκατά της και ο Έρως, «ο ωραιότερος ανάμεσα στους αθάνατους», η γενεσιουργός δύναμη που θα κινεί έκτοτε κάθε ένωση. Η Γαία γεννά μόνη της τον Ουρανό, τον έναστρο ουρανό, «ίσο με τον εαυτό της», για να την περιβάλλει από παντού.

Η πρώτη θεϊκή δυναστεία γεννιέται από την ένωση Γαίας και Ουρανού: οι δώδεκα Τιτάνες, οι μονόφθαλμοι Κύκλωπες και οι τερατώδεις Εκατόγχειρες. Ο Ουρανός όμως, απεχθανόμενος τα τέκνα του, τα κρατούσε κλεισμένα στα σπλάχνα της Γαίας, κι εκείνη, στενάζοντας από το βάρος, εξύφανε δόλο. Κατασκεύασε ένα δρεπάνι από αδάμαντα και ζήτησε εκδικητή· μόνο ο νεότερος, ο «αγκυλομήτης» Κρόνος, τόλμησε. Όταν ο Ουρανός απλώθηκε πάνω στη Γαία, ο γιος τον ακρωτηρίασε, κι από τον αφρό που σχηματίστηκε γύρω από τα μέλη του, εκεί όπου έπεσαν στη θάλασσα, αναδύθηκε κοντά στα Κύθηρα και την Κύπρο η Αφροδίτη. Από τις σταγόνες του αίματος γεννήθηκαν οι Ερινύες και οι Γίγαντες — η βία, μας λέει το ποίημα, δεν μένει ποτέ χωρίς απογόνους.

Ο Κρόνος, εντούτοις, δεν αποδείχθηκε καλύτερος από τον πατέρα του. Γνωρίζοντας από χρησμό της Γαίας ότι ήταν πεπρωμένο να εκθρονιστεί από παιδί του, κατάπινε τα νεογέννητα τέκνα που του χάριζε η Ρέα: την Εστία, τη Δήμητρα, την Ήρα, τον Άδη, τον Ποσειδώνα. Απελπισμένη, η Ρέα κατέφυγε στους γονείς της και, όταν ήρθε η ώρα να γεννήσει τον Δία, τον έκρυψε σε σπήλαιο της Κρήτης· στον Κρόνο πρόσφερε έναν λίθο σπαργανωμένο, τον οποίο εκείνος κατάπιε ανυποψίαστος. Όταν ο Δίας ανδρώθηκε, ανάγκασε τον πατέρα του να εξεμέσει τα αδέλφια του — πρώτον απ᾿ όλα τον λίθο, που στήθηκε αργότερα στους Δελφούς ως σημάδι για τους θνητούς.

Ακολούθησε η Τιτανομαχία, πόλεμος δέκα ολόκληρων ετών ανάμεσα στους Ολύμπιους και τους Τιτάνες. Ο Δίας ελευθέρωσε τους Κύκλωπες, που του δώρισαν σε ένδειξη ευγνωμοσύνης τη βροντή και τον κεραυνό, και τους Εκατόγχειρες, που έριχναν εκατό βράχους μαζί, έναν με κάθε χέρι. Η γη βοούσε, ο πόντος κοχλάζε, ο ουρανός έτρεμε συθέμελα. Οι ηττημένοι Τιτάνες ρίχτηκαν στον Τάρταρο, «τόσο κάτω από τη γη όσο ο ουρανός πάνω από αυτήν», και δεσμώτες φυλάσσονται εκεί αιωνίως. Μία ακόμη δοκιμασία απέμενε: ο Τυφωεύς, το εκατοντακέφαλο τέκνο της Γαίας και του Ταρτάρου, τον οποίο ο Δίας συνέτριψε με τον κεραυνό — η έσχατη απειλή κατά της νέας τάξης.

Η Θεογονία δεν είναι απλή απαρίθμηση γενεαλογιών· είναι αφήγηση για το πώς ο κόσμος περνά από το χάσμα στην τάξη, από την αυθαιρεσία στη νομοτέλεια. Κάθε γενιά κυριαρχεί με βία, ώσπου ο Δίας — που καταπίνει τη Μήτιν, τη σοφία την ίδια, και νυμφεύεται τη Θέμιδα, γεννώντας μαζί της τη Δίκη και την Ειρήνη — ιδρύει μια εξουσία που δεν στηρίζεται πλέον μόνο στον κεραυνό, αλλά και στη δικαιοσύνη. Γι᾿ αυτό και ο ησιόδειος Ζευς δεν εκθρονίζεται ποτέ: η κοσμογονία καταλήγει σε κοσμολογία της τάξης, και ο μύθος γίνεται, ήδη από τον 8ο αιώνα, στοχασμός πάνω στην εξουσία και το δίκαιο.