Μυθολογία · Επίπεδο Γ2
Ο Πρωτέας, ο γέρος της θάλασσας
Ήξερε κάθε απάντηση. Θα σου την έδινε μόνο αν άντεχες να μην τον αφήσεις.
Στο τέταρτο βιβλίο της Οδύσσειας, ο Μενέλαος διηγείται στον Τηλέμαχο πώς έμεινε κολλημένος είκοσι μέρες σε ένα νησί κοντά στην Αίγυπτο. Δεν φυσούσε καθόλου άνεμος, οι προμήθειες τελείωναν, και κανείς δεν καταλάβαινε γιατί.
Τον λυπήθηκε μια θεά, η Ειδοθέα, και του εξήγησε ότι η απάντηση υπάρχει: ο πατέρας της, ο Πρωτέας, ο γέρος της θάλασσας, ξέρει τα πάντα — τι έχει γίνει, τι γίνεται και τι θα γίνει. Βόσκει τις φώκιες του Ποσειδώνα και βγαίνει κάθε μεσημέρι να κοιμηθεί στην ακτή.
«Πιάσ' τον», είπε. «Αλλά ξέρε τι θα γίνει».
Ο Πρωτέας δεν απαντούσε ποτέ με τη θέλησή του. Μόλις τον άγγιζε κάποιος, άρχιζε να μεταμορφώνεται. Γινόταν λιοντάρι, μετά φίδι, μετά λεοπάρδαλη, μετά αγριογούρουνο· μετά έτρεχε σαν νερό ανάμεσα από τα δάχτυλα· μετά γινόταν δέντρο, μετά φωτιά.
Ο μόνος τρόπος ήταν να μην αφήσεις — σε κάθε μορφή, χωρίς να χαλαρώσεις τα χέρια ούτε όταν αυτό που κρατάς έχει δόντια ή καίει. Όταν εξαντλούσε όλες τις μορφές του και έβλεπε ότι εξακολουθείς να τον κρατάς, ξαναγινόταν ο εαυτός του και μιλούσε. Και τότε έλεγε την αλήθεια, ολόκληρη, χωρίς αινίγματα.
Η Ειδοθέα έκρυψε τον Μενέλαο και τρεις άντρες του μέσα σε φρεσκογδαρμένα δέρματα φώκιας, βάζοντάς τους στα ρουθούνια αμβροσία για τη μυρωδιά. Το μεσημέρι ο γέρος μέτρησε το κοπάδι του — μέτρησε και αυτούς — και ξάπλωσε.
Όρμησαν και τον έπιασαν. Πέρασαν όλες οι μορφές. Δεν άφησαν.
Και ο Πρωτέας μίλησε. Είπε ότι ο Μενέλαος είχε παραλείψει τις θυσίες στους θεούς της Αιγύπτου, και ότι γι' αυτό δεν φυσούσε. Είπε τι απέγιναν οι άλλοι βασιλιάδες: ότι ο Αίας ο Λοκρός χάθηκε στη θάλασσα, ότι ο Αγαμέμνων δολοφονήθηκε από τη γυναίκα του γυρίζοντας σπίτι, ότι ο Οδυσσέας ζει ακόμα, κρατημένος σε ένα νησί από μια νύμφη. Και είπε στον Μενέλαο και το δικό του τέλος, που ήταν καλό.
Από αυτόν πήραμε τη λέξη πρωτεϊκός: αυτό που αλλάζει διαρκώς μορφή. Στη βιολογία, οι πρωτεΐνες ονομάστηκαν έτσι για την ίδια ιδιότητα.
Η εικόνα άντεξε επειδή περιγράφει κάτι πολύ πιο συνηθισμένο από έναν θαλάσσιο θεό. Κάθε δύσκολη αλήθεια συμπεριφέρεται όπως ο Πρωτέας: μόλις την πλησιάσεις, αλλάζει σχήμα, γίνεται δικαιολογία, μετά κάτι αστείο, μετά κάτι τρομακτικό, και σε κάθε μεταμόρφωση σου δίνει έναν λόγο να την αφήσεις. Απαντά μόνο σε όποιον αντέξει όλες τις μορφές — και τότε απαντά καθαρά.