Ο Αίας ο Λοκρός

Ο Όμηρος τον περιγράφει ως ικανό πολεμιστή με άσχημο χαρακτήρα: υβριστικό, αλαζονικό, γρήγορο στη γλώσσα.

Τη νύχτα που έπεσε η Τροία, η Κασσάνδρα — η μάντισσα που κανείς δεν πίστευε — έτρεξε στον ναό της Αθηνάς και έπιασε το ξύλινο άγαλμα της θεάς, το Παλλάδιο.

Ήταν το πιο ισχυρό άσυλο που υπήρχε. Όποιος κρατούσε άγαλμα θεού ήταν απαραβίαστος· να τον αγγίξεις εκεί ήταν ιεροσυλία.

Ο Αίας μπήκε στον ναό και την τράβηξε από τα μαλλιά. Το άγαλμα, γράφουν οι πηγές, κουνήθηκε στη βάση του και τα μάτια του στράφηκαν προς τα πάνω.

Την βίασε μέσα στο ιερό.

Το πρωί ο Οδυσσέας ζήτησε να τον λιθοβολήσουν. Η πρόταση συζητήθηκε στο στρατόπεδο. Ο Αίας πήγε και έπιασε ο ίδιος τον βωμό της Αθηνάς, ορκίστηκε ότι δεν έκανε τίποτα — και τον άφησαν.

Αυτή η απόφαση κατέστρεψε τον ελληνικό στόλο.

Η Αθηνά, που είχε βοηθήσει τους Έλληνες δέκα χρόνια, γύρισε εναντίον τους. Πήγε στον Ποσειδώνα και ζήτησε καταιγίδα, και δανείστηκε από τον Δία τον κεραυνό.

Στα ανοιχτά της Εύβοιας τα καράβια διαλύθηκαν. Οι περισσότεροι βασιλιάδες που επέζησαν του πολέμου χάθηκαν σε αυτή τη νύχτα ή έφτασαν σπίτι χρόνια αργότερα και αλλαγμένοι — η Οδύσσεια είναι μία μόνο από αυτές τις ιστορίες.

Ο Αίας πνίγηκε; Όχι αμέσως. Ο κεραυνός της Αθηνάς διέλυσε το καράβι του, αλλά εκείνος κατάφερε να πιαστεί από έναν βράχο.

Και εκεί, μισοπνιγμένος, φώναξε ότι σώθηκε παρά τη θέληση των θεών.

Ο Ποσειδώνας τον άκουσε, χτύπησε τον βράχο με την τρίαινά του και τον έσπασε στα δύο. Ο Αίας έπεσε με το κομμάτι στη θάλασσα.

Η πόλη του, οι Λοκροί, πλήρωνε για χίλια χρόνια. Ένας χρησμός τους υποχρέωσε να στέλνουν κάθε χρόνο δύο κοπέλες στην Τροία, να υπηρετούν στον ναό της Αθηνάς — και οι κάτοικοι είχαν δικαίωμα να τις σκοτώσουν αν τις έπιαναν πριν φτάσουν στο ιερό. Ο θεσμός λειτούργησε, σύμφωνα με τις πηγές, ως τα ελληνιστικά χρόνια.

Οι αρχαίοι κρατούσαν αυτή την ιστορία ως το πιο καθαρό παράδειγμα συλλογικής ευθύνης: ένας άνθρωπος έκανε την πράξη, ο στρατός αποφάσισε να μην τον τιμωρήσει, και η τιμωρία ήρθε σε όλους.