Ο Αλκμαίων και το περιδέραιο

Στις μεταγενέστερες παραδόσεις, το περίφημο κόσμημα θεωρούνταν καταραμένο και συνδεόταν με τις συμφορές των απογόνων της Αρμονίας.

Έλεγαν επίσης ότι ο Ήφαιστος το είχε φτιάξει θυμωμένος — επειδή η Αρμονία ήταν παιδί της Αφροδίτης και του Άρη, δηλαδή καρπός της απιστίας της γυναίκας του.

Όπως κι αν δημιουργήθηκε αυτή η παράδοση, το κόσμημα πέρασε από γενιά σε γενιά μέσα στον βασιλικό οίκο της Θήβας και συνδέθηκε με τις συμφορές όσων το διεκδίκησαν.

Έφτασε στα χέρια της Εριφύλης, της γυναίκας του μάντη Αμφιάραου.

Ο Αμφιάραος ήξερε ότι η εκστρατεία των Επτά εναντίον της Θήβας θα αποτύγχανε και ότι όλοι οι αρχηγοί θα σκοτώνονταν εκτός από έναν. Γι' αυτό αρνήθηκε να πάρει μέρος.

Ο Πολυνείκης έδωσε το περιδέραιο στην Εριφύλη για να αποφασίσει υπέρ της εκστρατείας και να αναγκάσει τον άντρα της να συμμετάσχει. Εκείνη δέχτηκε το δώρο και τον πρόδωσε.

Ο μάντης έφυγε για τον πόλεμο ξέροντας ότι πήγαινε να πεθάνει. Πριν φύγει, κάλεσε τους δύο γιους του, τον Αλκμαίωνα και τον Αμφίλοχο, και τους έδωσε δύο εντολές: να τιμωρήσουν τη μητέρα τους και να ξαναπάνε στη Θήβα όταν μεγαλώσουν.

Δέκα χρόνια αργότερα, τα παιδιά των Επτά ξεκίνησαν δεύτερη εκστρατεία. Τους έλεγαν Επιγόνους — «αυτούς που γεννήθηκαν μετά».

Αρχηγός ήταν ο Αλκμαίων.

Και αυτή τη φορά η Θήβα έπεσε. Οι κάτοικοι έφυγαν από την πόλη μέσα στη νύχτα, μετά από χρησμό.

Αλλά υπήρχε και το άλλο μισό της εντολής.

Σύμφωνα με τον Απολλόδωρο, ο Αλκμαίων ρώτησε πρώτα το μαντείο των Δελφών και έλαβε χρησμό να εκτελέσει την πατρική εντολή.

Ακολουθώντας τον χρησμό και την εντολή του πατέρα του, σκότωσε τη μητέρα του. Ο μύθος δεν παρουσιάζει την πράξη ως δίκαιη λύση: αμέσως αρχίζουν οι συνέπειές της.

Οι Ερινύες ήρθαν αμέσως και δεν τον άφησαν πια. Ο Αλκμαίων έχασε τα λογικά του και άρχισε να περπατάει από πόλη σε πόλη.

Ο βασιλιάς Φηγέας τον εξάγνισε στην Ψωφίδα και του έδωσε για γυναίκα την κόρη του. Ο Απολλόδωρος την ονομάζει Αρσινόη, ενώ ο Παυσανίας Αλφεσίβοια. Ο Αλκμαίων της χάρισε το περιδέραιο και τον πέπλο της Αρμονίας. Ύστερα, όμως, η γη της περιοχής έγινε άγονη εξαιτίας της μόλυνσης που, σύμφωνα με τον μύθο, τον ακολουθούσε.

Στο τέλος γύρισε στο μαντείο και ζήτησε λύση.

Σύμφωνα με την παράδοση που παραδίδει ο Παυσανίας, η απάντηση ήταν από τις πιο παράξενες που είχαν δοθεί ποτέ. Έπρεπε να αναζητήσει γη που δεν υπήρχε ακόμη όταν σκότωσε τη μητέρα του και επομένως δεν είχε μολυνθεί από το έγκλημα.

Ο Αλκμαίων περπάτησε δυτικά, ως το στόμιο του ποταμού Αχελώου.

Εκεί ο θεός του ποταμού τον εξάγνισε ξανά. Ο Αλκμαίων βρήκε επίσης αυτό που έψαχνε: μια λωρίδα από χώμα και άμμο που είχε κατεβάσει το ποτάμι, καινούργια γη που δεν υπήρχε την ημέρα της μητροκτονίας.

Εγκαταστάθηκε εκεί και η καταδίωξη των Ερινυών έπαψε.

Θα μπορούσε να τελειώσει έτσι. Δεν τελειώνει.

Ο Αλκμαίων είχε ήδη παντρευτεί την Αρσινόη στην Ψωφίδα και της είχε αφήσει το περιδέραιο και τον πέπλο. Τώρα παντρεύτηκε την Καλλιρρόη, κόρη του Αχελώου.

Η δεύτερη γυναίκα ζήτησε και τα δύο κειμήλια.

Ο Αλκμαίων γύρισε πίσω και τα πήρε με ψέμα — είπε στον πρώτο του πεθερό ότι έπρεπε να τα αφιερώσει στους Δελφούς για να λυτρωθεί οριστικά.

Ο Φηγέας έμαθε την αλήθεια και έστειλε τους γιους του να τον προλάβουν. Εκείνοι σκότωσαν τον Αλκμαίωνα στον δρόμο. Έτσι το ψέμα και η εκδίκηση άνοιξαν έναν ακόμη κύκλο βίας, αντί να λύσουν τον προηγούμενο.

Οι γιοι του Αλκμαίωνα εκδικήθηκαν αργότερα τον θάνατό του. Σύμφωνα με τον Απολλόδωρο, αφιέρωσαν τελικά το περιδέραιο και τον πέπλο στους Δελφούς ως αναθήματα. Ο Παυσανίας, αντίθετα, αναφέρει ότι στην εποχή του ένα κόσμημα που παρουσιαζόταν ως το περιδέραιο της Εριφύλης βρισκόταν στην Αμαθούντα της Κύπρου.

Η ιστορία αυτή παρουσιάζει μια έντονη ομοιότητα με εκείνη του Ορέστη: δύο γιοι σκοτώνουν τη μητέρα τους ύστερα από χρησμό του ίδιου θεού.

Ο Ορέστης δικάζεται στην Αθήνα και αθωώνεται. Ο πόνος του τελειώνει σε δικαστήριο, δηλαδή σε θεσμό.

Ο Αλκμαίων δεν δικάζεται ποτέ. Ψάχνει καθαρό χώμα μόνος του, και το βρίσκει μόνο στη λάσπη που έφερε ένα ποτάμι.

Αν διαβαστούν μαζί, οι δύο μύθοι δείχνουν δύο διαφορετικούς τρόπους αντιμετώπισης της ενοχής: ο ένας περνά από έναν θεσμό, ενώ ο άλλος από την εξορία, τον εξαγνισμό και την αναζήτηση ενός νέου τόπου.