Ο Προμηθέας Δεσμώτης

Ο Προμηθέας, γιος του Τιτάνα Ιαπετού, ήταν από τους λίγους της γενιάς του που στάθηκαν στο πλευρό του Δία στον πόλεμο κατά του Κρόνου· το ίδιο του το όνομα σημαίνει «αυτός που σκέφτεται πριν», ο προνοητικός. Όταν όμως ο νέος κυρίαρχος του κόσμου θέλησε να αφανίσει το αδύναμο γένος των ανθρώπων, ο Προμηθέας τάχθηκε με τους θνητούς. Έκρυψε μέσα σε ένα κούφιο καλάμι τη φωτιά και τη χάρισε στους ανθρώπους, παραβιάζοντας ευθέως τη θέληση του Δία.

Η τιμωρία υπήρξε παραδειγματική. Με εντολή του Δία, το Κράτος και η Βία, οι άτεγκτοι υπηρέτες της εξουσίας, οδήγησαν τον Τιτάνα σε έναν απόκρημνο βράχο στις εσχατιές της γης. Εκεί ο Ήφαιστος, με βαριά καρδιά και παρά τη θέλησή του, τον έδεσε με ακατάλυτα δεσμά πάνω στην πέτρα: ο δεσμώτης θα έμενε εκτεθειμένος στον ήλιο, στον πάγο και στη μοναξιά, θέαμα και παράδειγμα για όποιον σκεφτόταν να αψηφήσει τον Δία.

Καρφωμένος στον βράχο, ο Προμηθέας απαριθμεί όσα πρόσφερε στο ανθρώπινο γένος: δεν έδωσε μόνο τη φωτιά, αλλά και όλες τις τέχνες που γεννήθηκαν από αυτήν — την ξυλουργική και τη μεταλλουργία, τους αριθμούς και τη γραφή, την εξημέρωση των ζώων, τη ναυτιλία, την ιατρική, τη μαντική. Πριν από εκείνον, λέει, οι άνθρωποι «έβλεπαν χωρίς να βλέπουν και άκουγαν χωρίς να ακούν», ζώντας σαν σκιές μέσα σε σκοτεινές σπηλιές· εκείνος τούς χάρισε τον νου και, μαζί, τις τυφλές ελπίδες που τους επιτρέπουν να ζουν χωρίς να τρέμουν διαρκώς τον θάνατο. Ο ίδιος συνοψίζει ότι όλες οι τέχνες έφτασαν στους θνητούς χάρη στον Προμηθέα.

Στην ερημιά του τον επισκέπτονται οι Ωκεανίδες, που θρηνούν για το πάθος του, και η Ιώ, η νέα που ο Δίας επιθύμησε και η Ήρα καταδίωξε, μεταμορφωμένη σε αγελάδα και καταδικασμένη σε ατέλειωτη περιπλάνηση. Σε εκείνη ο Προμηθέας προφητεύει ότι από τη γενιά της, ύστερα από πολλές γενιές, θα γεννηθεί ο ήρωας που θα τον απελευθερώσει — ο Ηρακλής.

Ο Προμηθέας κατέχει, άλλωστε, ένα μυστικό ικανό να ανατρέψει τον ίδιο τον Δία: γνωρίζει ποιος γάμος του θεού θα γεννήσει γιο ισχυρότερο από τον πατέρα του. Ο Ερμής έρχεται εκ μέρους του Δία και απαιτεί να το αποκαλύψει, απειλώντας με φρικτότερα βάσανα· ο Τιτάνας όμως αρνείται με περιφρόνηση να ανταλλάξει την ελευθερία της γνώμης του με την εύνοια ενός τυράννου. Τότε ο κεραυνός σκίζει τον ουρανό, η γη σείεται και ο βράχος με τον δεσμώτη καταποντίζεται στα έγκατα της γης.

Η τραγωδία τελειώνει σε αυτό το σημείο. Από άλλες αρχαίες πηγές γνωρίζουμε τη συνέχεια: πολλές γενιές αργότερα ο Ηρακλής σκότωσε τον αετό που βασάνιζε καθημερινά τον Τιτάνα και έλυσε τα δεσμά του. Η παράδοση αποδίδει τον «Προμηθέα Δεσμώτη» στον Αισχύλο, αν και η πατρότητα του έργου συζητείται από τους μελετητές. Ο δεμένος ευεργέτης έχει γίνει σύμβολο της φιλανθρωπίας, της γνώσης και της αντίστασης απέναντι στην αυθαίρετη εξουσία.