Ο Δευκαλίων και η Πύρρα

Ο Δευκαλίων ήταν γιος του Προμηθέα και βασίλευε στη Φθία· η Πύρρα, όνομα που συνδέεται με το χρώμα της φωτιάς, ήταν κόρη του Επιμηθέα και της Πανδώρας. Στον Απολλόδωρο, ο Δίας αποφασίζει να αφανίσει το χάλκινο γένος. Ο Προμηθέας συμβουλεύει τον γιο του να κατασκευάσει μια λάρνακα, να βάλει μέσα προμήθειες και να κλειστεί εκεί με την Πύρρα. Ο Οβίδιος δίνει διαφορετικό πλαίσιο: ο κόσμος έχει γεμίσει ασέβεια και η πράξη του Λυκάονα, που σερβίρει στον Δία ανθρώπινη σάρκα, επιβεβαιώνει την απόφαση του θεού να καταστρέψει το ανθρώπινο γένος.

Στην ποιητική περιγραφή του Οβίδιου, ο Νότος στάζει νερό από τα φτερά του και ο Ποσειδώνας διατάζει τους ποταμούς να ξεχυθούν. Η θάλασσα και η ξηρά παύουν να ξεχωρίζουν· τα ψάρια κολυμπούν ακόμη και ανάμεσα στα κλαδιά των δρυών. Στον Απολλόδωρο, η λάρνακα θαλασσοδέρνεται εννέα ημέρες και εννέα νύχτες και τελικά προσαράζει στον Παρνασσό. Ο ίδιος αναφέρει ότι εκτός από το ζευγάρι σώθηκαν και λίγοι άνθρωποι που κατέφυγαν σε κοντινά ψηλά βουνά.

Όταν βγήκε από τη λάρνακα, ο Δευκαλίων θυσίασε στον Δία Φύξιο, τον προστάτη των φυγάδων. Ο Δίας έστειλε τον Ερμή και πρόσφερε στον Δευκαλίωνα όποια χάρη ήθελε. Εκείνος ζήτησε να δημιουργηθούν άνθρωποι.

Ο Οβίδιος αφηγείται αυτό το μέρος διαφορετικά. Στη δική του εκδοχή, ο Δευκαλίων και η Πύρρα είναι οι μόνοι επιζώντες. Προσεύχονται στον εγκαταλειμμένο ναό της Θέμιδας και ζητούν έναν τρόπο να ανασυσταθεί το ανθρώπινο γένος. Η θεά απαντά με αινιγματικό χρησμό: να καλύψουν το κεφάλι, να λύσουν τα ενδύματά τους και να ρίξουν πίσω τους «τα οστά της μεγάλης μητέρας».

Η Πύρρα ανατρίχιασε: πώς να βεβηλώσει τα οστά της μητέρας της; Ο Δευκαλίων όμως κατάλαβε το αίνιγμα: μεγάλη μητέρα ήταν η Γη και οστά της οι πέτρες. Βάδισαν λοιπόν με καλυμμένα κεφάλια, ρίχνοντας πέτρες πίσω τους. Οι πέτρες μαλάκωναν και έπαιρναν ανθρώπινη μορφή. Όσες έριξε ο Δευκαλίων έγιναν άνδρες και όσες έριξε η Πύρρα έγιναν γυναίκες. Ο Απολλόδωρος συνδέει τη λέξη «λαός» με την αρχαία λέξη «λᾶας», δηλαδή πέτρα. Πρόκειται για αρχαίο λογοπαίγνιο και όχι για ετυμολογία που δέχεται η σύγχρονη γλωσσολογία.

Ο Δευκαλίων και η Πύρρα απέκτησαν και δικά τους παιδιά. Ανάμεσά τους ήταν ο Έλλην, αν και ο Απολλόδωρος σημειώνει ότι ορισμένοι θεωρούσαν πατέρα του τον Δία. Οι γιοι του Έλληνα ήταν ο Δώρος, ο Ξούθος και ο Αίολος, ενώ γιοι του Ξούθου ήταν ο Ίωνας και ο Αχαιός. Ο μύθος συνέδεε έτσι τα ονόματα των Δωριέων, των Αιολέων, των Ιώνων και των Αχαιών σε έναν γενεαλογικό χάρτη. Δεν αποτελεί, βέβαια, ιστορική εξήγηση της καταγωγής αυτών των πληθυσμών.

Η ιστορία παρουσιάζει ομοιότητες με τις μεσοποταμιακές αφηγήσεις του Ατραχάσις και του Ουτναπιστίμ, καθώς και με τον βιβλικό Νώε. Πολλοί μελετητές θεωρούν ότι η ελληνική παράδοση επηρεάστηκε από μύθους της Εγγύς Ανατολής. Οι ομοιότητες από μόνες τους, όμως, δεν αποκαλύπτουν με βεβαιότητα πότε και με ποιον δρόμο έγινε η μετάδοση. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ελληνικής ιστορίας είναι η δημιουργία ανθρώπων από πέτρες, μια δεύτερη αρχή που συνδέει τη σκληρότητα της ύλης με την αντοχή του νέου ανθρώπινου γένους.