Ο Ηρόστρατος

Το 356 π.Χ. κάηκε.

Οι αρχαίες πηγές αποδίδουν την πυρκαγιά σε έναν άνθρωπο, τον Ηρόστρατο, ο οποίος έβαλε φωτιά επίτηδες.

Οι πληροφορίες για τη ζωή του είναι ελάχιστες. Μεταγενέστερες πηγές τον παρουσιάζουν ως έναν άσημο άνθρωπο που επιδίωκε τη φήμη.

Σύμφωνα με τον Ρωμαίο συγγραφέα Βαλέριο Μάξιμο, ο Ηρόστρατος βασανίστηκε και ομολόγησε ότι έκαψε τον ναό για να κάνει το όνομά του γνωστό σε όλο τον κόσμο.

Η παράδοση αναφέρει ότι οι Εφέσιοι τον καταδίκασαν σε θάνατο.

Έπειτα εξέδωσαν ένα ψήφισμα που καταδίκαζε το όνομά του στη λήθη. Οι σωζόμενες μαρτυρίες λένε ότι δεν έπρεπε να το αναφέρει κανείς, αλλά δεν τεκμηριώνουν με βεβαιότητα όλες τις λεπτομέρειες που επαναλαμβάνονται σήμερα, όπως την ποινή θανάτου για την αναφορά του.

Είναι ένα παλιό παράδειγμα προσπάθειας μιας πόλης να σβήσει έναν άνθρωπο από τη δημόσια μνήμη με επίσημη πράξη.

Μπορούμε να ερμηνεύσουμε το ψήφισμα ως προσπάθεια να ακυρωθεί το κίνητρο της πράξης. Αν η φήμη ήταν η ανταμοιβή, η λήθη θα ήταν η αντίθετη ποινή.

Η προσπάθεια δεν πέτυχε.

Ο ιστορικός Θεόπομπος κατέγραψε το όνομα, όπως μας πληροφορεί ο Βαλέριος Μάξιμος. Εμφανίζεται επίσης στα έργα μεταγενέστερων συγγραφέων, όπως ο Στράβων, και έτσι έφτασε ως εμάς.

Το ψήφισμα δεν μπορούσε να ελέγξει όσα θα έγραφαν ιστορικοί έξω από την Έφεσο. Έτσι η καταδίκη στη λήθη είχε το αντίθετο αποτέλεσμα: έγινε μέρος της ίδιας της ιστορίας που προσπάθησε να σταματήσει.

Υπάρχει και μια σύμπτωση που οι αρχαίοι δεν την άφησαν να περάσει.

Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο ναός κάηκε την ίδια ημέρα που γεννήθηκε ο Αλέξανδρος στην Πέλλα.

Οι Μάγοι που βρίσκονταν τότε στην Έφεσο θεώρησαν την καταστροφή κακό σημάδι. Έτρεχαν χτυπώντας τα πρόσωπά τους και φώναζαν ότι εκείνη την ημέρα είχε γεννηθεί μια μεγάλη συμφορά για την Ασία.

Ο Πλούταρχος παραθέτει επίσης ένα αστείο του Ηγησία από τη Μαγνησία: η Άρτεμη δεν έσωσε τον ναό της, επειδή ήταν απασχολημένη με τη γέννηση του Αλεξάνδρου. Ο ίδιος ο Πλούταρχος χαρακτηρίζει το αστείο εξαιρετικά ψυχρό.

Οι Εφέσιοι έχτισαν έναν νέο και καλύτερο ναό, προσφέροντας χρήματα, κοσμήματα και περιουσία. Όταν έφτασε στην Έφεσο ο Αλέξανδρος, προσφέρθηκε να πληρώσει τόσο όσα είχαν ήδη ξοδευτεί όσο και το υπόλοιπο κόστος. Έθεσε όμως έναν όρο: η επιγραφή να του αποδίδει την τιμή για το έργο.

Οι Εφέσιοι αρνήθηκαν. Και του το είπαν με τρόπο που δεν τον προσέβαλλε: ότι δεν αρμόζει σε έναν θεό να αφιερώνει ναό σε άλλον θεό.

Στην ίδια πόλη, μέσα σε λίγες δεκαετίες, δύο άνθρωποι συνδέθηκαν με την επιθυμία να μείνει το όνομά τους δίπλα στον ναό.

Ο Ηρόστρατος κατέστρεψε τον ναό για να αποκτήσει φήμη. Ο Αλέξανδρος προσφέρθηκε να χρηματοδοτήσει την ανοικοδόμηση με αντάλλαγμα μια επιγραφή.

Οι Εφέσιοι καταδίκασαν τον πρώτο και απέρριψαν με διπλωματικό τρόπο την πρόταση του δεύτερου.

Το όνομα έδωσε σε διάφορες γλώσσες εκφράσεις για τη φήμη που αποκτάται μέσω μιας καταστροφικής πράξης. Στα ελληνικά λέγεται «ηροστράτεια δόξα».

Περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, το όνομα του εμπρηστή παραμένει στα λεξικά. Το ψήφισμα που θα τον καταδίκαζε στη λήθη έγινε, παράδοξα, ένας από τους λόγους για τους οποίους τον θυμόμαστε.

Η ιστορία έχει ένα άβολο ηθικό ερώτημα: πώς μπορεί μια κοινωνία να μιλήσει για μια καταστροφική πράξη χωρίς να προσφέρει στον δράστη ακριβώς τη δημοσιότητα που επιδίωκε; Η περίπτωση του Ηρόστρατου δεν δίνει εύκολη απάντηση.