Μυθολογία · Επίπεδο Γ2
Από Ερινύες σε Ευμενίδες
Η εκδίκηση δέχεται μια θέση μέσα στη δικαιοσύνη της πόλης.
Στη «Θεογονία» του Ησιόδου, οι Ερινύες γεννήθηκαν από το αίμα του Ουρανού, όταν ο γιος του, ο Κρόνος, τον ευνούχισε και οι σταγόνες έπεσαν στη Γη. Ήταν, δηλαδή, παλαιότερες από τους Ολύμπιους και η γέννησή τους συνδέθηκε από την αρχή με τη βία μέσα στην οικογένεια.
Οι Ερινύες τιμωρούσαν βαριά παραπτώματα, όπως τον φόνο συγγενών, την ασέβεια προς τους γονείς και την παραβίαση όρκων. Στις «Ευμενίδες» ενδιαφέρονται κυρίως για το συγγενικό αίμα. Η Πυθία τις βλέπει κοιμισμένες γύρω από τον Ορέστη στον ναό των Δελφών: φορούν μαύρα, είναι αποκρουστικές και από τα μάτια τους τρέχει ένα φοβερό υγρό. Η μορφή τους με φίδια έγινε ιδιαίτερα γνωστή χάρη στο θέατρο και τη μεταγενέστερη τέχνη.
Ο Ορέστης είχε σκοτώσει τη μητέρα του, την Κλυταιμνήστρα, και τον Αίγισθο. Η Κλυταιμνήστρα είχε σκοτώσει τον Αγαμέμνονα, ο οποίος είχε θυσιάσει την κόρη τους, την Ιφιγένεια. Κάθε δράστης πρόβαλλε μια δικαιολογία για τον νέο φόνο, ενώ το παλιό μίσος του οίκου των Ατρειδών έφτανε πίσω στις γενιές του Ατρέα, του Πέλοπα και του Ταντάλου.
Ο Απόλλων είχε διατάξει τον φόνο. Οι Ερινύες δεν ενδιαφέρονταν ποιος τον διέταξε. Τον κυνηγούσαν από πόλη σε πόλη.
Ο Ορέστης έφτασε στην Αθήνα και έπιασε το άγαλμα της Αθηνάς ως ικέτης.
Και εδώ η θεά κάνει κάτι που δεν είχε ξαναγίνει. Δεν αποφασίζει.
Λέει ότι η υπόθεση είναι πολύ δύσκολη για έναν θνητό, αλλά και ότι η ίδια δεν μπορεί να την κρίνει μόνη της. Ιδρύει δικαστήριο από Αθηναίους πολίτες πάνω στον λόφο του Άρειου Πάγου, ορκίζει τους δικαστές, και δίνει και στις δύο πλευρές χρόνο να μιλήσουν: τις Ερινύες ως κατηγόρους, τον Απόλλωνα ως υπερασπιστή.
Ο Απόλλων υποστήριξε, μεταξύ άλλων, ότι ο πατέρας είναι ο αληθινός γεννήτορας και η μητέρα απλώς τρέφει το έμβρυο — ένα επιχείρημα που υπηρετεί την αθώωση του Ορέστη, όχι τη σύγχρονη βιολογία. Η Αθηνά έδωσε τη δική της ψήφο υπέρ του και δήλωσε ότι, αν οι ψήφοι ήταν ίσες, εκείνος θα κέρδιζε. Η καταμέτρηση έφερε πράγματι ισοψηφία και ο Ορέστης αθωώθηκε.
Οι Ερινύες εξαγριώθηκαν. Απείλησαν να ρίξουν στη γη της Αττικής δηλητήριο που θα σκότωνε κάθε καρπό και κάθε παιδί. Είχαν χάσει, είπαν, την τιμή τους: αν δεν τιμωρείται πια ο μητροκτόνος, τότε τι είναι αυτές;
Η Αθηνά δεν τις πολέμησε και δεν τις έδιωξε. Τους έκανε πρόταση.
Θα έμεναν στην Αθήνα, σε τιμημένο ιερό κάτω από τον Άρειο Πάγο, και κανένα σπίτι δεν θα ευημερούσε χωρίς την εύνοιά τους. Θα κρατούσαν τη δύναμή τους, αλλά θα την χρησιμοποιούσαν και για την προστασία της πόλης: θα απέτρεπαν τον εμφύλιο πόλεμο και θα ευλογούσαν τη γη, τα κοπάδια και τους ανθρώπους.
Δίστασαν πολύ. Και δέχτηκαν.
Η τριλογία τελειώνει με μια πομπή που τις οδηγεί στο νέο τους ιερό με αναμμένες δάδες. Συχνά λέγεται ότι τότε οι Ερινύες άλλαξαν όνομα και έγιναν Ευμενίδες, δηλαδή «καλοπροαίρετες». Το ίδιο το έργο, όμως, δεν χρησιμοποιεί αυτό το όνομα μέσα στον διάλογο. Τις συνδέει με τις αθηναϊκές Σεμνές Θεές, ενώ ο τίτλος «Ευμενίδες» λειτουργεί ως ευφημιστική ονομασία.
Το τέλος μπορεί να διαβαστεί ως η στιγμή όπου η εκδίκηση παύει να είναι μόνο υπόθεση της οικογένειας και περνά στους θεσμούς της πόλης. Οι παλιές θεότητες δεν καταργούνται ούτε εξορίζονται. Εντάσσονται στη νέα τάξη και συνεχίζουν να υπενθυμίζουν ότι η δικαιοσύνη χρειάζεται και σεβασμό προς τους αρχαίους δεσμούς.